Thursday, August 11, 2011

Гэрэл

Юу ч хүсэхгүй, мөрөөдөхгүй, үзэн ядахгүй цаг хугацааг эцэслэх мөч ирэв бололтой. Ааваа алдаад бүтэн жил тойрлоо. Ахыгаа үгүйлээд хоёр дахь жилийн нүүр үзлээ. Одоо олон салаа үзүүрийг нэгтгэн зангидаж хаттай байх цаг болжээ.
Энэтхэгийн Монгол судлалд аавынхаа бүтээлийг шургуулаад авлаа. Сайн санааны үзүүрт тос гэдэгсэн. Англи хэлрүү орчуулчих хошоортой аавын хүү олдоно гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Дэлхий дахины түүхийн ухааны чихэн дээр цахиур хагалах цаг ойртлоо.

Sunday, August 16, 2009

Туулай хээрт дурлаж өнгөрөөсөн мөчүүд...

Хүүхэд насны мөрөөдөл бяцхаан ч гэлээ асар агуу байдгийг мэдрүүлсэн нэгэн аялалын тэмдэглэл муутайхан дурсамжаа арчигдчихаас нь өмнө буулгаад үлдээмээр бодогдлоо.

Үзгээ яаран шүүрч аваад бичих гэхээр үг олддоггүй тийм их догдлол гэж байх. Анх удаа морь унан хэдэн арван саахалтын зайг туулсан энэ өдрийн аялал чухамхүү тийм л догдлолыг үлдээжээ. Ахтай минь нэг их адил төрхтэй, гүдэсхэн зантай Чинзориг хэмээх залуу энэ "баян" аялалыг сэдсэн нь над шиг монгол төрхөө гээж яваа олон хүнийг эргүүлэн "монгол"-д нь авчирсанд баярлаад баршгүй.

Хөмсгөө зангидсан ааш муутай бүсгүй шиг тэнгэр биднийг наймдугаар сарын 16-ны өглөө угтлаа. Яаж ч аашиллаа гэсэн над бол хамаа байсангүй. Учир нь мөрөөдлөө биелүүлэх гэж байгаа юм хойно юу ч байсан нөлөөлөх нь хаа юм. Тэгэхдээ "бүсгүй"-н ааш өдөр гэхэд хачин сайхан болчихсон.

Цаг барьдаггүй хэмээх "чамин ганган имиж" энэ удаад ч бас биднийг тойрсонгүй. Бараг цаг хагасаар хоцорч эхэлсэн аялал бурам шиг сайхан байх юм гэж би лав төсөөлөө ч үгүй.

Унаа юүлэх айлынхаа гадаа ирээд морьдоо сонгож зогсоход айх бахдах зэрэгцээд алаг зүрх минь амаар гарчих шахан зогсож байснаа нуугаад юү хийхэв.
Сартай ганган хээр морийг нэгэн бүсгүй маань бага хэмээн голсон нь өдөржин миний үнэнч хүлэг болсон ТУУЛАЙ ХЭЭР байлаа.
Анх мордоход дотор пал хийж, өдөрчийн газрыг туулах зүрх үхэж байсныг яана. Гэтэл алхаа бүр нь амьдралын минь алтан хормыг чимэглэн, ээжийн минь бүүвэй шиг тайвшруулсаар бид Таван салаа хэмээх үзэсгэлэнт Богд хайрханы нэгэн амыг өгсөн тэрхүү "диваажин"-гийн гүнд одвоо...
Нэг л мэдэхэд Туулайхан бид хоёр дотоодоосоо ярилцаж, бие биесээ ойлгож эхэлжээ. Тэр намайг ширүүхэн дуугарахаар "Яав энэ чинь, чимээхүйхэн л явдагсан" гэсэн шиг эргэж харан дөрөөтэй хөлийг минь нэг үнэрлээд. "Заа даа энэ ч ер нь намайг яав л гэж дээ" гэх аятай урагш алхана. Хааяахан бууж өвс хэд хазуулахад хамраараа биед шөргөөлөн хамаг хувцасанд "хээ" үлдээнэ. Хөдөөний хүүхэд атлаа энэ аз жаргалыг хожуухан мэдэрсэн мань мэтийн шушмаад тэр хээ нь одоо угаамааргүй, холливудын одын гарын үсэгнээс ч үнэтэй дурсгал мэт санагдаад болдоггүй ээ.

Их эзэн Чингис хаан дэлхийн дайтыг эзэлсэн нь монгол морьтойгоо явсных биз ээ.
Туулайхан хээрийнхээ зоон дээрээс тэнгэрийг, үүлсийг, дүүлэн нисэх шувуудыг, уулсыг, цэцэгсийг харахад энэ бүгд миний л орчлонгийн чимэг гэх өмчирхөг, омогшуу бодол хүлээтэй оюуныг минь задлан, түрэмгийлэн эзлэх ажээ. Амьдрал гэдэг заримдаа нулимс унагамаар гашуун ч ихэнхдээ удаан уусдаг чихэр шиг амттай аж.

Хэдийгээр оройтож байгаадаа сэтгэл түвдэн яаравч сайхан хүлгүүдэд хоргодоод нэг л уйтай.
Гэтэл зүүдэнд эргээд л ирдэг Туулайхан хээрээ гэж...

Tuesday, August 4, 2009

Дурлал чи тавтай морил!

Би уруулаа үзэн ядна. Яагаад гэвэл чамайг үнсээгүй болохоор. Гараа ч мөн ялгаагүй түвэгшээнэ. Мөн л чамайг тэврээгүй болохоор.
Ай даа, мөн ч их санана. Харж ханаагүй л болохоор. Зүрхээ ч бас ад үзнэ, дурлаж ханадаггүйн шалтгаанаар...

Өвөртөө ганцаараа чамайг үгүйлэн шаналахдаа ийм л хэдхэн бодолд хүлүүлээд хэвтдэг болчихож. Хүлээтэй шөнүүдэд чи надаар даажигнаж зүүдэнд ирээд буцна. Буцах бүртээ ямар ч толбогүй тэр сайхан инээмсэглэлтэйгээ миний цэгээхэн инээмсэглэлийг аваад л явна.

Дурлалд би шаналж байна. Ашгүй дээ, би дурлалд шаналж байна. Одооноос олоон жилийн өмнө л мэдэрч байсан тэр "жаргаадаг зовлон"-г би одоо тамшаалж байна. Тавтай морил доо, таатай зовлон минь. Зүүдэнд тавладаг болоод нэлээн хэд хоносон сайхан тэр нэг инээмсэглэлтэй хамт тавтай морил.

Monday, June 29, 2009

Уйтгар гуниг минь сайн байна уу?

Хүүхэд байхад аав томилолтоор явахад нэг их гуниглаад хоцордогсон. Харин эргээд ирэхэд нь үгээр хэлшгүй баяр хөөрт автана...

Аавыгаа алдаж байна би... Асар хурдтай алдаж байна. Амнаас нэр нь ч багтаж гарамгүй тэр хорт хавдар гэгч аймшигтай өвчинд аавыгаа алдаж байна. Хаашаа нь мэдэгдэхгүй хачин холын тэр томилолтоор явуулмааргүй, болдогсон бол хоёр хөлийг нь тушиж байгаад ч болов аваад хоцормоор...

Хөлөөрөө хөлхөж байвч би сэтгэлээрээ найдвар тэмтчин мөлхөж явна... Гайхамшгийн тухай үлгэр маань үлбийсэн чөтгөрийн гал мэт сүүмийсээр байгаад жаргачихлаа.

Том хүн болох гэж хичээж сууна. Гуч дөхөж яваа ч бяцхан охин байжээ би. Хоолойд тээглэх гунигаа нулимстайгаа залгин тэвчээртэй алхлах ийм хэцүү гэж хэн санах вэ.

Идэр есөөр өвөлжөөний арын уул өмөрч унахын дайтай айдас цээжинд хургаад болдоггүй ээ. Дээгий, надад туслаач дээ. Би үнэхээр яахаа мэдэхгүй арчаагүй байдалд ороод байна, гэж хэдэнтээ гуйлаа. Юунд ч бууж өгөхийг хүсдэггүй өнөөх "чанга охин" амаа үдүүлсэн мэт юу ч хэлэлгүй олон хонолоо. Гэтэл өнөө өглөө дотор хүн Дээгий маань нэгийг өгүүлэв.

Тэрээр "Хүн бүрийн аав тэр томилолтоос эргэж ирдэг юм. Хэзээ гэдэг нь үр хүүхдээс нь шалтгаалдаг. Хүний дайтай байвал мөдхөн ирдэг, хэвлийд нь ирдэг. Хэрэв хэн ч биш байх аваас буцах замаа ололгүй оосор бүчгүй орчлонд төөрөн оддог." гэнэ. Түүний зохиосон ээлжит үлгэрт итгээд өвдгөө түшээд, нулимсаа арчаад бослоо...

Үдээ ч үгүй байж угтах тухай бодох юун. Түүний оронд явахаас нь өмнө юу эсийг амжуулах ёстойгоо дөнгөж ухаарлаа.

Уйтгар гуниг минь баяртай! Амьдрал минь сайн байна уу?

Tuesday, June 23, 2009

А.Дэлгэрмаа "Самрын дууль"

Аанай л оройтож сурсан зангаараа 11 цагийн алдад гэрлүүгээ гэлдэрч явлаа.

Их дэлгүүр өнгөрөөд явж байтал миний өмнө хачин сайхан хос хүүгээ хөтлөөд салхилж явна. Гурвуул цав цагаан богино ханцуйтай цамц өмссөн нь ижилссэн гэж жигтэйхэн. Хүүгийнх нь цовоо цойлгон дууг сонсож тэдний өмнөөс баясаж инээмсэглэн алхаж явав.

Гэтэл гэнэт тэдний өмнө хаанаас гараад ирсэн юм гэмээр халтайсан жаахан (ойролцоогоор дөрвөн ой хүрч байгаа болов уу гэмээр) хүү гарч ирээд тэдний хүүгийн гартаа барьж явсан ууттай самрыг өгөөч гэж бүлтийтэл гуйгаад зогсчихов. Өргөс дээр суусан юм шиг огцом ширүүн дуугаар үгүй гэж тэд эрс эсэргүүцлээ. Гэтэл түүлэгчин хүү сонссон ч шинжгүй нарийхан, жаахан гараа ууттай самар луу сарвайж авахаар завдтал тэд бүр ч чанга дуугаар зандарч нуруун дундуур нь дэлсээд авч байгаа харагдана. Давжаахан биетэй халтар жаал гуйвтал цохиулснаа юман чинээ саналгүй зөвхөн өнөөх ууттай самар луу ширтан шүлсээ залгиад хоцорлоо.

Хүүг жаал өрөвдсөн боловч тэнүүлчдээс цэрвэдэг зангаараа би ч нэг их сайн хүний дүр эсгэлгүй цааш хурдлан алхалж эцэг эх, хүү гурвын урд орж холдон одлоо. Гэтэл найз маань дэлгүүрээс нэг зүйл худалдаж аваарай гэснийг нь гэнэт санаад саатлаа. Дэлгүүрээс гараад иртэл өнөөх гэр бүл надтай халз мөргөлдчихөв. Хүүгийнх нь гарт байсан самар дэлгүүрийн шатнаас унаж явган замаар таран одлоо. Халтар жаалаас харамласан самраа асгасандаа тэд харамсаж байгаа шинж ч алга. Миний уучлалт гуйхыг ч сонсон эсэхийг бүү мэд, тэр чигтээ дэлгүүр лүү орцгоолоо. Харин замаар нэг хөглөрөх самрын ширхэг бүр өнөөх халтар жаалын өрөвдөлтэй харц шиг хэнд ч тоогдохгүй өшиглөгдөн өнхөрч, няц гишгэгдэн замтай тэгширнэ.

Хөөрхий өлсгөлөн жаалын ходоодонд орсон бол дээр байж дээ.

Ийм хатуу хорвоод хүн байна уу, хүүдийтэй самар байна уу ав адилхан замхардаг хойно хэн нь хэндээ харамсахав дээ...

Wednesday, May 13, 2009

А.Дэлгэрмаа "Миний аав ээж, эх орны үнэ цэнэ"

Цэл залуудаа энэ хорвоог орхисон буурал аавынхаа царай төрхийг би харж байгаагүй ч сэтгэл зүрхэнд минь энэ ертөнцийн агуу бүхнийг оршоосон амгалан сайхан дүрээр хоногшижээ.

Буурал аавыг бурхан болсноос хойш өмч хөрөнгийг нийгэмчлэх гээч хачин жигтэй хөдөлгөөн өрнөөд, үртэс шиг хэдэн үрээ тэврээд хоцорсон буурал ээжийн минь зовлонгоор өнчин амьдрал үргэлжилсэн юм. Хоймортоо залах бурхантай, авдар авдраар дүүрэн ном судартай, араараа дүүрэн адуу багшруулсан алдартай, хөрөнгөтэй нэгэн айлын хувь тавилан шинэ засгийн бодлоготой хамт урууджээ. Хожим нь буурал аавын ном судруудыг зүг буруулан нуусан тэр газрыг мэддэг цөөн хүний нэг нь авга нарт маань хэлж үлдээсэн боловч эцэг өвгөдийн онгодод гар хүрч зүрхлэх хэн байх билээ. Хэрэв хааж нуухын зовлон байгаагүйсэн бол өнөөдөр аав бид хоёр элдэв шидийн ном судар хайж дэлхийн өнцөг буланг онгичиж явахгүй ч байх байсан юм билүү.

Үүрэхдээ үүрч, дүүрэхдээ дүүрч хэдэн хүүхдээ хүн болгохдоо буурал ээж минь нэг ч удаа зовлонгийн өмнө өвдөг сөхрөөгүй. Энэ их үнэ цэнээр хүн болсон аав минь өдгөө ээждээ номон хөшөө босгож, "Хүний үүсэл" номынхоо дэд боть болох "Монголын ил товчоо"-гоо бичсэн юм. Хараа, сонсгол муудсан ч ухаан нь саруулаараа буурал ээж минь нүд сайтай хүн бүрээр тэрхүү номыг уншуулж баярын нулимс унагааж суудаг юм билээ.

Харин миний ээж хар багаасаа дүү нараа өсгөж, үргэлжлүүлээд үр хүүхдээ торинуулж, хагасаас нь хагацаж, өрөө өвтгөн байж биднийг хүн болгосон. Дэлхийн сонгодог зохиолуудыг уншсан, ардын уламжилалт анагаах ухааныг уйгагүй судалсан ээжийн минь албан ёсны боловсрол ердөө л бага сургуулийн дөрөвдүгээр анги. Үлдсэн жилүүдийг нь дүү нар, үр хүүхэд, ач зээ нартаа зориулсан юм, тэр хүн. Асар их тэвчээр, зоригтой энэ хүний өврөөс тасарч хүн болоогүйсэн бол бид өдий зэрэгтэй явна гэдэг бас эргэлзээтэй.

Хүний амьдрал өдөр тутамдаа бэрхшээлийн эсрэг дайн байдаг. Ийм их үнэ цэнээр олдсон аз жаргал харин эх орон минь үгүйсэн бол юу ч биш байхсан. Би эх оронтой хүн. Миний эх орныг эцэг өвгөд маань эрдэм чадал, хөлс, хүч, нулимс, цусаа урсган байж хадгалж үлдээсэн юм. Дэлгэсэн тэрлэг шиг эх орныг минь, дэргэд залрах амьд бурхад - эцэг эхийг минь хэн үнэгүй гэж хэлж чадах юм бэ? Урт шар дээлтэй хүн үү?!...

Sunday, May 10, 2009

А.Дэлгэрмаа "Өөртэйгөө зөрчилдсөн минь"

Төрийн тэргүүд шударга байхгүй бол би тэднийг яаж шийтгэх юм бол гэж хэсэг бодлоо. Их л бодож эх орноосоо дүрвэх үү? Үгүй ээ, тэр чинь харин өөрийгөө шийтгэж буй хэрэг. Харин өөр нэг санаа байна. Би хүүхэд гаргахгүй бол төр хохирох юм байна.
...Хэрэв би хүүхэд гаргавал тэр минь хүнлэг, энэрэнгүй, шударга, хөдөлмөрч хүн болох юм л даа. Тийм иргэнийх нь тоог нэгээр хороож байгаа ухаантай ч юм уу... Монголын төр шударга ёсыг хүссэн иргэдээ автомат буугаар шүршчихдэг юм чинь тэдэнд харин ч шүршээд хаячих эсэргүү нэгээр хорогдоод сайхан байх юм болов уу. Тэгэхээр яасан нь дээр вэ?

...Хэдий одоохондоо хэцүү байгаа ч бидэнд эх орныхоо сайн сайхны төлөө зүтгэхээс өөр сонголт байхгүй юм байна. Төр засаг гэдэг чинь бид өөрсдөө юм байна. Надаас ирээдүйн Монгол орны ерөнхийлөгч ч төрөх юм билүү гэж бодож бүх хүн чармайх ёстой юм байна. Тэгэхээр түүнийхээ ирээдүйгээр тоглож байхаар түүндээ гайхалтай сайхан амжилтынх нь дардан замыг бэлтгэхийн төлөө унан тусан зүтгэхээс өөр зам үнэхээр байхгүй юм байна. Аз болж хүмүүн гэдэг мөнх бус юм. Элдэв муу шүглэсэн хүмүүс өөрсдийгөө мөнх мэтээр сэтгэж байгаа. Харин түүх тэднийг миний өмнөөс хүндээр шийтгэнэ. Энэ бол эргэлзээгүй үнэн, миний сэтгэлээ өргөх шалтгаан энэ...

А.Дэлгэрмаа "Дурлахгүйн төлөө..."

Үлдсэн амьдралаа дурлахгүйн төлөө, үр хүүхэд гаргахгүйн төлөө өнгөрөөх ёстой болж байх шиг байна. Яагаад вэ нөхөөр, гэж үү? Миний амь амьдралаа зориулах тэднийг минь хүлээж байгаа ирээдүйгээс гэнэт айчихлаа.

Ерөнхий сайдын тушаал ёсоор Монгол улсын Тусгай хамгаалалттай газар нутагт ашигт малтмал олборлох эрх олгох болж гэнэ шүү. Байгаль орчны салбарт ажиллаж байж бид дэндүү орой мэджээ. Тэгэхдээ үүний эсрэг тэмцэх л болно. Аливаа газар нутгийг зүгээр нэг шалтгаангүйгээр улсын тусгай хамгаалалтанд авдаггүй юм гэдгийг тэд юунд үл хайхраа вэ? Тэдгээр газар нутаг хүнээр бол энэ дэлхийн амин тус газар учир тийн тусгайлан өмгөөлж хамгаалдаг юм шүү дээ.

Асар хурдацтай явагдаж байгаа цэнгэг усны нөөцийн хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт энэ бүхэн тэднийг айлгахгүй байгаа юм байх даа. Аан мэдлээ. Тэд үр хүүхэд, хойч үе гэж юу ч үгүй, үргүйдэлтэй нөхдүүд байх нь. Тэд хэзээ ч дурлаж, хайрлаж үзээгүй, байгалийн сайхныг мэдэрч таашаал авч үзээгүй, зөвхөн хөрөнгө мөнгөний боол болсон этгээдүүд байх нь. Зүрх сэтгэлгүй хүмүүсийн эсрэг тэмцэх хэцүү л байх. Тэгэхдээ би л хувьдаа бууж өгөхгүй. Учир нь энэ мэт шийдвэр нялх хүүхдийн зулайд хортой зүү шивэх адил адгийн үйлдэл мэт төсөөлөгдөж байна. Түүний оронд байгальд ээлтэй аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхийг тэд хэтэрхий тойруугаар мөнгө олох арга гэж бодож л дээ. Хурдхан шиг хэдэн төгрөг ханцуйлж аваад энэ насны жаргалаа хөөе гэж сэтгэж л дээ.

Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт ард түмэн анхаарлаа хандуулсан энэ сиймхийг ашиглахыг завдсан нь "чоно борооноор" гэгчийн үлгэр болж байна. Бид үүнийг анхааралгүй өнгөрч болшгүй!!! Үл итгэх юм бол та Засгийн газрын 86 тоот тушаал гээчийг хавсралтуудтай нь олж хараарай!

Энхрий үр минь нэгэн цагт "Ээж минь та намайг яах гэж ийм болсон хорвоо дээр төрүүлэв дээ" гэж халаглах ч юм билүү. Би "2070 оноос ирсэн захидал" дээрх шиг ирээдүйг үл хүснэ.