Дэлгэрмаа

Гэрэл

2011-08-11T22:18:00.000-07:00

Юу ч хүсэхгүй, мөрөөдөхгүй, үзэн ядахгүй цаг хугацааг эцэслэх мөч ирэв бололтой. Ааваа алдаад бүтэн жил тойрлоо. Ахыгаа үгүйлээд хоёр дахь жилийн нүүр үзлээ. Одоо олон салаа үзүүрийг нэгтгэн зангидаж хаттай байх цаг болжээ.
Энэтхэгийн Монгол судлалд аавынхаа бүтээлийг шургуулаад авлаа. Сайн санааны үзүүрт тос гэдэгсэн. Англи хэлрүү орчуулчих хошоортой аавын хүү олдоно гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Дэлхий дахины түүхийн ухааны чихэн дээр цахиур хагалах цаг ойртлоо.

WWF RSS Feeds

2011-04-25T21:52:00.000-07:00

WWF RSS Feeds

Туулай хээрт дурлаж өнгөрөөсөн мөчүүд...

2009-08-16T18:08:00.000-07:00

Хүүхэд насны мөрөөдөл бяцхаан ч гэлээ асар агуу байдгийг мэдрүүлсэн нэгэн аялалын тэмдэглэл муутайхан дурсамжаа арчигдчихаас нь өмнө буулгаад үлдээмээр бодогдлоо.

Үзгээ яаран шүүрч аваад бичих гэхээр үг олддоггүй тийм их догдлол гэж байх. Анх удаа морь унан хэдэн арван саахалтын зайг туулсан энэ өдрийн аялал чухамхүү тийм л догдлолыг үлдээжээ. Ахтай минь нэг их адил төрхтэй, гүдэсхэн зантай Чинзориг хэмээх залуу энэ "баян" аялалыг сэдсэн нь над шиг монгол төрхөө гээж яваа олон хүнийг эргүүлэн "монгол"-д нь авчирсанд баярлаад баршгүй.

Хөмсгөө зангидсан ааш муутай бүсгүй шиг тэнгэр биднийг наймдугаар сарын 16-ны өглөө угтлаа. Яаж ч аашиллаа гэсэн над бол хамаа байсангүй. Учир нь мөрөөдлөө биелүүлэх гэж байгаа юм хойно юу ч байсан нөлөөлөх нь хаа юм. Тэгэхдээ "бүсгүй"-н ааш өдөр гэхэд хачин сайхан болчихсон.

Цаг барьдаггүй хэмээх "чамин ганган имиж" энэ удаад ч бас биднийг тойрсонгүй. Бараг цаг хагасаар хоцорч эхэлсэн аялал бурам шиг сайхан байх юм гэж би лав төсөөлөө ч үгүй.

Унаа юүлэх айлынхаа гадаа ирээд морьдоо сонгож зогсоход айх бахдах зэрэгцээд алаг зүрх минь амаар гарчих шахан зогсож байснаа нуугаад юү хийхэв.
Сартай ганган хээр морийг нэгэн бүсгүй маань бага хэмээн голсон нь өдөржин миний үнэнч хүлэг болсон ТУУЛАЙ ХЭЭР байлаа.
Анх мордоход дотор пал хийж, өдөрчийн газрыг туулах зүрх үхэж байсныг яана. Гэтэл алхаа бүр нь амьдралын минь алтан хормыг чимэглэн, ээжийн минь бүүвэй шиг тайвшруулсаар бид Таван салаа хэмээх үзэсгэлэнт Богд хайрханы нэгэн амыг өгсөн тэрхүү "диваажин"-гийн гүнд одвоо...
Нэг л мэдэхэд Туулайхан бид хоёр дотоодоосоо ярилцаж, бие биесээ ойлгож эхэлжээ. Тэр намайг ширүүхэн дуугарахаар "Яав энэ чинь, чимээхүйхэн л явдагсан" гэсэн шиг эргэж харан дөрөөтэй хөлийг минь нэг үнэрлээд. "Заа даа энэ ч ер нь намайг яав л гэж дээ" гэх аятай урагш алхана. Хааяахан бууж өвс хэд хазуулахад хамраараа биед шөргөөлөн хамаг хувцасанд "хээ" үлдээнэ. Хөдөөний хүүхэд атлаа энэ аз жаргалыг хожуухан мэдэрсэн мань мэтийн шушмаад тэр хээ нь одоо угаамааргүй, холливудын одын гарын үсэгнээс ч үнэтэй дурсгал мэт санагдаад болдоггүй ээ.

Их эзэн Чингис хаан дэлхийн дайтыг эзэлсэн нь монгол морьтойгоо явсных биз ээ.
Туулайхан хээрийнхээ зоон дээрээс тэнгэрийг, үүлсийг, дүүлэн нисэх шувуудыг, уулсыг, цэцэгсийг харахад энэ бүгд миний л орчлонгийн чимэг гэх өмчирхөг, омогшуу бодол хүлээтэй оюуныг минь задлан, түрэмгийлэн эзлэх ажээ. Амьдрал гэдэг заримдаа нулимс унагамаар гашуун ч ихэнхдээ удаан уусдаг чихэр шиг амттай аж.

Хэдийгээр оройтож байгаадаа сэтгэл түвдэн яаравч сайхан хүлгүүдэд хоргодоод нэг л уйтай.
Гэтэл зүүдэнд эргээд л ирдэг Туулайхан хээрээ гэж...

Дурлал чи тавтай морил!

2009-08-04T11:36:00.000-07:00

Би уруулаа үзэн ядна. Яагаад гэвэл чамайг үнсээгүй болохоор. Гараа ч мөн ялгаагүй түвэгшээнэ. Мөн л чамайг тэврээгүй болохоор.
Ай даа, мөн ч их санана. Харж ханаагүй л болохоор. Зүрхээ ч бас ад үзнэ, дурлаж ханадаггүйн шалтгаанаар...

Өвөртөө ганцаараа чамайг үгүйлэн шаналахдаа ийм л хэдхэн бодолд хүлүүлээд хэвтдэг болчихож. Хүлээтэй шөнүүдэд чи надаар даажигнаж зүүдэнд ирээд буцна. Буцах бүртээ ямар ч толбогүй тэр сайхан инээмсэглэлтэйгээ миний цэгээхэн инээмсэглэлийг аваад л явна.

Дурлалд би шаналж байна. Ашгүй дээ, би дурлалд шаналж байна. Одооноос олоон жилийн өмнө л мэдэрч байсан тэр "жаргаадаг зовлон"-г би одоо тамшаалж байна. Тавтай морил доо, таатай зовлон минь. Зүүдэнд тавладаг болоод нэлээн хэд хоносон сайхан тэр нэг инээмсэглэлтэй хамт тавтай морил.

Уйтгар гуниг минь сайн байна уу?

2009-06-29T09:48:00.000-07:00

Хүүхэд байхад аав томилолтоор явахад нэг их гуниглаад хоцордогсон. Харин эргээд ирэхэд нь үгээр хэлшгүй баяр хөөрт автана...

Аавыгаа алдаж байна би... Асар хурдтай алдаж байна. Амнаас нэр нь ч багтаж гарамгүй тэр хорт хавдар гэгч аймшигтай өвчинд аавыгаа алдаж байна. Хаашаа нь мэдэгдэхгүй хачин холын тэр томилолтоор явуулмааргүй, болдогсон бол хоёр хөлийг нь тушиж байгаад ч болов аваад хоцормоор...

Хөлөөрөө хөлхөж байвч би сэтгэлээрээ найдвар тэмтчин мөлхөж явна... Гайхамшгийн тухай үлгэр маань үлбийсэн чөтгөрийн гал мэт сүүмийсээр байгаад жаргачихлаа.

Том хүн болох гэж хичээж сууна. Гуч дөхөж яваа ч бяцхан охин байжээ би. Хоолойд тээглэх гунигаа нулимстайгаа залгин тэвчээртэй алхлах ийм хэцүү гэж хэн санах вэ.

Идэр есөөр өвөлжөөний арын уул өмөрч унахын дайтай айдас цээжинд хургаад болдоггүй ээ. Дээгий, надад туслаач дээ. Би үнэхээр яахаа мэдэхгүй арчаагүй байдалд ороод байна, гэж хэдэнтээ гуйлаа. Юунд ч бууж өгөхийг хүсдэггүй өнөөх "чанга охин" амаа үдүүлсэн мэт юу ч хэлэлгүй олон хонолоо. Гэтэл өнөө өглөө дотор хүн Дээгий маань нэгийг өгүүлэв.

Тэрээр "Хүн бүрийн аав тэр томилолтоос эргэж ирдэг юм. Хэзээ гэдэг нь үр хүүхдээс нь шалтгаалдаг. Хүний дайтай байвал мөдхөн ирдэг, хэвлийд нь ирдэг. Хэрэв хэн ч биш байх аваас буцах замаа ололгүй оосор бүчгүй орчлонд төөрөн оддог." гэнэ. Түүний зохиосон ээлжит үлгэрт итгээд өвдгөө түшээд, нулимсаа арчаад бослоо...

Үдээ ч үгүй байж угтах тухай бодох юун. Түүний оронд явахаас нь өмнө юу эсийг амжуулах ёстойгоо дөнгөж ухаарлаа.

Уйтгар гуниг минь баяртай! Амьдрал минь сайн байна уу?

А.Дэлгэрмаа "Самрын дууль"

2009-06-23T09:21:00.000-07:00

Аанай л оройтож сурсан зангаараа 11 цагийн алдад гэрлүүгээ гэлдэрч явлаа.

Их дэлгүүр өнгөрөөд явж байтал миний өмнө хачин сайхан хос хүүгээ хөтлөөд салхилж явна. Гурвуул цав цагаан богино ханцуйтай цамц өмссөн нь ижилссэн гэж жигтэйхэн. Хүүгийнх нь цовоо цойлгон дууг сонсож тэдний өмнөөс баясаж инээмсэглэн алхаж явав.

Гэтэл гэнэт тэдний өмнө хаанаас гараад ирсэн юм гэмээр халтайсан жаахан (ойролцоогоор дөрвөн ой хүрч байгаа болов уу гэмээр) хүү гарч ирээд тэдний хүүгийн гартаа барьж явсан ууттай самрыг өгөөч гэж бүлтийтэл гуйгаад зогсчихов. Өргөс дээр суусан юм шиг огцом ширүүн дуугаар үгүй гэж тэд эрс эсэргүүцлээ. Гэтэл түүлэгчин хүү сонссон ч шинжгүй нарийхан, жаахан гараа ууттай самар луу сарвайж авахаар завдтал тэд бүр ч чанга дуугаар зандарч нуруун дундуур нь дэлсээд авч байгаа харагдана. Давжаахан биетэй халтар жаал гуйвтал цохиулснаа юман чинээ саналгүй зөвхөн өнөөх ууттай самар луу ширтан шүлсээ залгиад хоцорлоо.

Хүүг жаал өрөвдсөн боловч тэнүүлчдээс цэрвэдэг зангаараа би ч нэг их сайн хүний дүр эсгэлгүй цааш хурдлан алхалж эцэг эх, хүү гурвын урд орж холдон одлоо. Гэтэл найз маань дэлгүүрээс нэг зүйл худалдаж аваарай гэснийг нь гэнэт санаад саатлаа. Дэлгүүрээс гараад иртэл өнөөх гэр бүл надтай халз мөргөлдчихөв. Хүүгийнх нь гарт байсан самар дэлгүүрийн шатнаас унаж явган замаар таран одлоо. Халтар жаалаас харамласан самраа асгасандаа тэд харамсаж байгаа шинж ч алга. Миний уучлалт гуйхыг ч сонсон эсэхийг бүү мэд, тэр чигтээ дэлгүүр лүү орцгоолоо. Харин замаар нэг хөглөрөх самрын ширхэг бүр өнөөх халтар жаалын өрөвдөлтэй харц шиг хэнд ч тоогдохгүй өшиглөгдөн өнхөрч, няц гишгэгдэн замтай тэгширнэ.

Хөөрхий өлсгөлөн жаалын ходоодонд орсон бол дээр байж дээ.

Ийм хатуу хорвоод хүн байна уу, хүүдийтэй самар байна уу ав адилхан замхардаг хойно хэн нь хэндээ харамсахав дээ...

А.Дэлгэрмаа "Миний аав ээж, эх орны үнэ цэнэ"

2009-05-13T21:02:00.000-07:00

Цэл залуудаа энэ хорвоог орхисон буурал аавынхаа царай төрхийг би харж байгаагүй ч сэтгэл зүрхэнд минь энэ ертөнцийн агуу бүхнийг оршоосон амгалан сайхан дүрээр хоногшижээ.

Буурал аавыг бурхан болсноос хойш өмч хөрөнгийг нийгэмчлэх гээч хачин жигтэй хөдөлгөөн өрнөөд, үртэс шиг хэдэн үрээ тэврээд хоцорсон буурал ээжийн минь зовлонгоор өнчин амьдрал үргэлжилсэн юм. Хоймортоо залах бурхантай, авдар авдраар дүүрэн ном судартай, араараа дүүрэн адуу багшруулсан алдартай, хөрөнгөтэй нэгэн айлын хувь тавилан шинэ засгийн бодлоготой хамт урууджээ. Хожим нь буурал аавын ном судруудыг зүг буруулан нуусан тэр газрыг мэддэг цөөн хүний нэг нь авга нарт маань хэлж үлдээсэн боловч эцэг өвгөдийн онгодод гар хүрч зүрхлэх хэн байх билээ. Хэрэв хааж нуухын зовлон байгаагүйсэн бол өнөөдөр аав бид хоёр элдэв шидийн ном судар хайж дэлхийн өнцөг буланг онгичиж явахгүй ч байх байсан юм билүү.

Үүрэхдээ үүрч, дүүрэхдээ дүүрч хэдэн хүүхдээ хүн болгохдоо буурал ээж минь нэг ч удаа зовлонгийн өмнө өвдөг сөхрөөгүй. Энэ их үнэ цэнээр хүн болсон аав минь өдгөө ээждээ номон хөшөө босгож, "Хүний үүсэл" номынхоо дэд боть болох "Монголын ил товчоо"-гоо бичсэн юм. Хараа, сонсгол муудсан ч ухаан нь саруулаараа буурал ээж минь нүд сайтай хүн бүрээр тэрхүү номыг уншуулж баярын нулимс унагааж суудаг юм билээ.

Харин миний ээж хар багаасаа дүү нараа өсгөж, үргэлжлүүлээд үр хүүхдээ торинуулж, хагасаас нь хагацаж, өрөө өвтгөн байж биднийг хүн болгосон. Дэлхийн сонгодог зохиолуудыг уншсан, ардын уламжилалт анагаах ухааныг уйгагүй судалсан ээжийн минь албан ёсны боловсрол ердөө л бага сургуулийн дөрөвдүгээр анги. Үлдсэн жилүүдийг нь дүү нар, үр хүүхэд, ач зээ нартаа зориулсан юм, тэр хүн. Асар их тэвчээр, зоригтой энэ хүний өврөөс тасарч хүн болоогүйсэн бол бид өдий зэрэгтэй явна гэдэг бас эргэлзээтэй.

Хүний амьдрал өдөр тутамдаа бэрхшээлийн эсрэг дайн байдаг. Ийм их үнэ цэнээр олдсон аз жаргал харин эх орон минь үгүйсэн бол юу ч биш байхсан. Би эх оронтой хүн. Миний эх орныг эцэг өвгөд маань эрдэм чадал, хөлс, хүч, нулимс, цусаа урсган байж хадгалж үлдээсэн юм. Дэлгэсэн тэрлэг шиг эх орныг минь, дэргэд залрах амьд бурхад - эцэг эхийг минь хэн үнэгүй гэж хэлж чадах юм бэ? Урт шар дээлтэй хүн үү?!...

А.Дэлгэрмаа "Өөртэйгөө зөрчилдсөн минь"

2009-05-10T05:19:00.000-07:00

Төрийн тэргүүд шударга байхгүй бол би тэднийг яаж шийтгэх юм бол гэж хэсэг бодлоо. Их л бодож эх орноосоо дүрвэх үү? Үгүй ээ, тэр чинь харин өөрийгөө шийтгэж буй хэрэг. Харин өөр нэг санаа байна. Би хүүхэд гаргахгүй бол төр хохирох юм байна.
...Хэрэв би хүүхэд гаргавал тэр минь хүнлэг, энэрэнгүй, шударга, хөдөлмөрч хүн болох юм л даа. Тийм иргэнийх нь тоог нэгээр хороож байгаа ухаантай ч юм уу... Монголын төр шударга ёсыг хүссэн иргэдээ автомат буугаар шүршчихдэг юм чинь тэдэнд харин ч шүршээд хаячих эсэргүү нэгээр хорогдоод сайхан байх юм болов уу. Тэгэхээр яасан нь дээр вэ?

...Хэдий одоохондоо хэцүү байгаа ч бидэнд эх орныхоо сайн сайхны төлөө зүтгэхээс өөр сонголт байхгүй юм байна. Төр засаг гэдэг чинь бид өөрсдөө юм байна. Надаас ирээдүйн Монгол орны ерөнхийлөгч ч төрөх юм билүү гэж бодож бүх хүн чармайх ёстой юм байна. Тэгэхээр түүнийхээ ирээдүйгээр тоглож байхаар түүндээ гайхалтай сайхан амжилтынх нь дардан замыг бэлтгэхийн төлөө унан тусан зүтгэхээс өөр зам үнэхээр байхгүй юм байна. Аз болж хүмүүн гэдэг мөнх бус юм. Элдэв муу шүглэсэн хүмүүс өөрсдийгөө мөнх мэтээр сэтгэж байгаа. Харин түүх тэднийг миний өмнөөс хүндээр шийтгэнэ. Энэ бол эргэлзээгүй үнэн, миний сэтгэлээ өргөх шалтгаан энэ...

А.Дэлгэрмаа "Дурлахгүйн төлөө..."

2009-05-10T02:21:00.000-07:00

Үлдсэн амьдралаа дурлахгүйн төлөө, үр хүүхэд гаргахгүйн төлөө өнгөрөөх ёстой болж байх шиг байна. Яагаад вэ нөхөөр, гэж үү? Миний амь амьдралаа зориулах тэднийг минь хүлээж байгаа ирээдүйгээс гэнэт айчихлаа.

Ерөнхий сайдын тушаал ёсоор Монгол улсын Тусгай хамгаалалттай газар нутагт ашигт малтмал олборлох эрх олгох болж гэнэ шүү. Байгаль орчны салбарт ажиллаж байж бид дэндүү орой мэджээ. Тэгэхдээ үүний эсрэг тэмцэх л болно. Аливаа газар нутгийг зүгээр нэг шалтгаангүйгээр улсын тусгай хамгаалалтанд авдаггүй юм гэдгийг тэд юунд үл хайхраа вэ? Тэдгээр газар нутаг хүнээр бол энэ дэлхийн амин тус газар учир тийн тусгайлан өмгөөлж хамгаалдаг юм шүү дээ.

Асар хурдацтай явагдаж байгаа цэнгэг усны нөөцийн хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт энэ бүхэн тэднийг айлгахгүй байгаа юм байх даа. Аан мэдлээ. Тэд үр хүүхэд, хойч үе гэж юу ч үгүй, үргүйдэлтэй нөхдүүд байх нь. Тэд хэзээ ч дурлаж, хайрлаж үзээгүй, байгалийн сайхныг мэдэрч таашаал авч үзээгүй, зөвхөн хөрөнгө мөнгөний боол болсон этгээдүүд байх нь. Зүрх сэтгэлгүй хүмүүсийн эсрэг тэмцэх хэцүү л байх. Тэгэхдээ би л хувьдаа бууж өгөхгүй. Учир нь энэ мэт шийдвэр нялх хүүхдийн зулайд хортой зүү шивэх адил адгийн үйлдэл мэт төсөөлөгдөж байна. Түүний оронд байгальд ээлтэй аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхийг тэд хэтэрхий тойруугаар мөнгө олох арга гэж бодож л дээ. Хурдхан шиг хэдэн төгрөг ханцуйлж аваад энэ насны жаргалаа хөөе гэж сэтгэж л дээ.

Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт ард түмэн анхаарлаа хандуулсан энэ сиймхийг ашиглахыг завдсан нь "чоно борооноор" гэгчийн үлгэр болж байна. Бид үүнийг анхааралгүй өнгөрч болшгүй!!! Үл итгэх юм бол та Засгийн газрын 86 тоот тушаал гээчийг хавсралтуудтай нь олж хараарай!

Энхрий үр минь нэгэн цагт "Ээж минь та намайг яах гэж ийм болсон хорвоо дээр төрүүлэв дээ" гэж халаглах ч юм билүү. Би "2070 оноос ирсэн захидал" дээрх шиг ирээдүйг үл хүснэ.

Г.Армаа “Хүний үүсэл” номын эргэн тойрон (Өөрийгөө шүүмжлэхүй)

2009-05-07T21:51:00.000-07:00

1. Өмнөтгөл

Мөхөс миний тэрлэсэн “Хүний үүсэл” ном нийтэд түгээд жил гаруй боллоо. Энэ нь миний тухайд, бүтээлийн үнэ цэн, алдаа оноогоо бусдын амнаас сонсохсон гэхдээ, “олон жил хүүгээ хүлээсэн эх” шиг тарчилсан өдөр хоногууд байлаа. Таг чиг болохоор нь сүүлдээ цөхөрч, “муйхарлан зүтгэж, муучлан дайрдаг, мунхагдуу ч болтугай хүн, мундмааргүй л юм” гэж ганихрах юм билээ. Ямар сайндаа зарим нэг нийтлэлээрээ (нийтлэл мөн л байгаасай) дамжуулж түүхчид, эрдэмтэд, зохиолчид, лам хуврагуудыг хатуу үгээр түншлээ, тусыг эс олов. Уншихгүй юм чинь гээд, улс төрчдийг онилоогүй нь л сохор аз. Ард түмнийхээ аль шилмэл хүмүүс өөд шөргөн гал нээсэн нь, амыг нь “ангайлгах” далд санаа байсан юм. Одоо бодоход, өөрийнхөө үндсэн зан чанараа мөхөөж, хувиа хичээсэн, арчаагүй арга хэрэглэж дээ би. Нээрээ ч тийм ойворгон хүнтэй чинь хэн л яриа аж даа. Бусармаг үгээн буцаагаад хормойлж чадахгүй ч, та нарынхаа өмнө буруу бүхнээ хүзүүндээ өлгөж байгаад, түмэнтээ хүлцэл өчин, нүглээ наманчилъяа.
“Хүний үүсэл” номыг хэвлүүлж байх үеэн бодвол, мөхөс миний ааг омог дарагдаж, эргэцүүлэн бодох, шүүн тунгаах, “дүгнэлт” –ээ лавшруулан бататгах, зарим нэг юман дээр омтгойрсон гэдгээ ухаарах байдалруу шилжжээ. Хөдөлмөр, тэр дундаа оюун санааны чадал шавхаж, чөмөг дундлаасан хөдөлмөр гэдэг хүнийг хар аяндаа өөрчилж, төрөл арилжсан мэт болгодог аж. ШУ –ч судалгааны арга “худлаа хэлж болохгүй” хэмээн ясанд тултал ойлгуулдаг. Харин Буддын судар номын сэжүүр сөхөж, эргэцүүлэн бодох тусам агуу их “бодь сэтгэл” –ийн үр зүрхэнд соёолдог байх юм.
Ноднингийн өдийд, орчлон ертөнцийн явдлыг таамаглах (тэр нь азаар оносон талдаа байгаа нь яамай даа) төдий шатандаа байсан бол, одоо үзэл бодол маань гуйвалтгүй төлөвших шатандаа оржээ. Тийм бөгөөс өнөөдөр алдаа оноогоо цэгнэж, олон түмэн лүгээ хуваалцах цаг нь ирсэн бололтой.

“Сүрийг үзүүлэгч дөрвөн Махранз тэргүүтэн бурхад
Сүмбэр уулыг үүрд сахин хамгаалж чадах болбасу
Эх болсон хамаг амьтан нугууд амгалан болох хийгээд
Эгнэгт дээд төрөлдөө хувилан төрж цэнгэн баясалцюу.

Үзэг цаас хоёроор илд бамбай хийсэн бичээч бээр
Үнэнийг хамгаалж буртаггүй байлгаж чадах болбасу
Үе үеийн хүмүүс тал талаас нь тасар татан үгтээв чиг
Үргэлж мөлжүүртэй хэвээр үлдэх СУДАР туурвиж чадюу.”
Тиймээ, орчлон ертөнцөд “үнэн” юм гэж бий. Мөртөө ч үгүй Буддизмын, ШУ –ны, шашны, хэн нэгэн хүний гм олон янз байхгүй, цор ганц төрлийн л “үнэн” бий. Философичид, үнэн –харьцангуй нь бий, харин туйлынх гэж байхгүй бололтой юм номлодог. Энэ нь чухамдаа юу л бол. Борог бааз ахуйн хүрээний тусгалыг явцуу сэтгэлгээ бээр ингэж дүгнэхээс өөр аргагүй байдаг бололтой. Хэрэв, гэгээрлийн хутгийг олсон “бурхад” юмуу Тэнгэр нарт энэ үгийг сургамжлах маягтай үгүүлбээс, машид доогтойгоор инээлдэн, ихэд шоолох буйзаа. Тийм бөгөөс “үнэн” –ий эрэлд хатаж, “алс хэтэд санаархагч” мөхөс надад, зөвхөн өнөөдрөөн бодож алдар нэр мөрөөдөх, алт мөнгөнд шунах, алд биеэ магтах нь үнэхээр ичгэвтэр, дэндүү мунхаг болъюу. Хэдий бээр өөрийгөө “шүүж” байгаа ч чин шударга, голч байдлаар алдаа оноогоо дүгнэнэ гэдгээ андгайлсу. Өчүүхэн оюун ухаан жолдож, осол эндэл гарган цалгардах аваас, тал талаас түшэн, засаад авах мэргэд, ухаант хүмүүс захаас аван олдох “Тэнгэр гаралт, шулуун шударга ард түмний хүү юм шүү би” хэмээн тайтгарч суух нь нэгэн төрлийн жаргал аж.

2. Цоо шинээр “Мөр гаргах” санаа нугууд

Мөхөс би бээр номоон бичиж суух зуур, шинэ “нээлт” гаргах ч юмуу, хэнбугай хэзээ ч хэлээгүйг хэлж, олон түмнийг алмайруулах этгээд бодол огт байсангүй. Харин явцын дунд олон янзын түүхэн баримтан дунд сэлэх мэт умбаж, өчүүхэн оюун бодол юугаан чилээж, харьцуулан бодолхийлэх тусам, олон нийтийн дунд, тэр дундаа ШУ –д хэвшиж тогтсон “хүн” –ий тухай зарим суурь ойлголтууд нэг л “ноо” –той болох нь анзаарагдаж эхэлсэн. Анхандаа балмагдаж байсан ч “ШУ –ныг бурхад бус, хүн бий болгож, алдаагаа засаж, ололтоо гүнзгийрүүлэн бататгаж ирсэн” түүхийг халтарлахын хувьд дуугарахаар шийдсэн юм. Зарим хүмүүсийн ойлгодог шиг, “ШУ –ны тогтсон үзэл баримтлалаас хазайж болохгүй” гэсэн бурханчлах үзэл хүн төрөлтний танин мэдэхүйг хар тамхинаас илүү хордуулдаг агаад, нүдэнд үл үзэгдэх “хоцрогдол” –ыг араасаа дагуулдаг жамтайг бид анзаардаггүй. Харин тэгж өлбийж суухын оронд “ШУ –ны хөгжлийг түргэтгэхийн тулд дуслын төдий ч болтугай дэм болох нь ухаант хүн бүрийн үүрэг мөн” гэвэл өөрөө. Дэн их нуршсандаа санаа зовиновч, аргагүйн зовлон хэцүү. Шинэлэг “санаа” маань юув гэхлээр.

Нэгдүгээр боть:

1. Хоминидууд хэзээ ч хомо сапиенс болоогүй, болох ч үндэсгүй. Тэдний хөгжлийн дээд шат нь Неандертал “хүн”. “Хүй нэгдэл” хэмээх нь хүний нийгэм биш. (Ийм нийтлэл шинээр бичсэн.) Орчин ахуйдаа захирагдаж, аажмаар “зэрлэгших зам” –руу орчихсон хомо сапиенс нарыг л хэлдэггүй юм бол, зөвхөн хоминидуудын “нийгэм” мөн.
2. Неандертал “хүн” –ий мөхөлд байгалын хүчин зүйл нөлөөлсөн гэхээсээ, тэдний удмын сан (ген) –д гажилт үүсэж зөвхөн эм хүйсээр дүүжигнэж ирсэн гэх таамаг.
3. Замбуутивийн хүн буюу Сог Монголчуудын дээд өвөг –Амармагийн Тэнгэр нараас үүссэн. Тэнгэр нарын хувилан төрсөн үр хүүхдийг Сахигч Тэнгэр нар бойжуулав. (Энэ тухай “Эврика!” –г нэмж бичсэн.)
4. Сахигч Тэнгэр хэмээх нь ямар нэгэн шат дамжлаггүй шууд биежсэн Тэнгэр нар. Тэднийг эртний сударт “үлэмж биет” гм нэрлэдэг байжухуй. Үлэмж биетнүүд өөрийн төрлийн Тэнгэр нарын үр садыг “эх барьж”, хүмүүжүүлж хүн болгодог байсан. “Үлэмж биет хүмүүсийн тухай эргэцүүлэл”, “Эврика!” нийтлэлүүд.
5. Сахигч нарын хойч үеэ хүмүүжүүлдэг арга барил, сургаал нь өнөөгийн бурхны шашны дэг жаяг, номлолын эх суурь юм. Буддизм төлөвшихдөө ч үүнээс ангид байгаагүй.
6. Тэнгэр гаралт Монголчуудын оюуны өндөр чадвар, аж төрөх олон талт мэдлэг бол Сахигч Тэнгэр нарын ач гавъяа.
7. “Хүн үүсэх” үеийн сонирхолтой зүй тогтлын нэг нь яахын аргагүй Охидын улс. Энэ бол “эхийн эрхэт ёс” биш. Хүүхнүүдийг ялган хатан хаант улс байгуулна. Эрчүүд нь Сахигчдыг дагалдан Арш нар болцгооно. Хүүхнүүд зөвхөн “Бусдын хувилгааныг эрхээр болгогч Тэнгэр нар” –ын үр хүүхдийг төрүүлнэ. Эрчүүд нь Тэнгэр нар лугаа нэгдэн нийлнэ. Ийм байдал удтал давтагдсан тул ул мөрөө үлдээжүхүй.
8. Хүний тоо хэт олширмогц анхны өрх гэр үүсэж, төрт ёсны үндэс тавигдана.
9. “Алтан ураг” хэмээх нь хааны үр удмыг хэлдэггүй. Харин Охидын улсыг хэлнэ.
10. Охидын улсын хүүхнүүд гайхалтай онцлогтой. Ямар ч амьтан лугаа нөхцлөө гэхэд эр тал нь нөгөө амьтнаа дууриадаг бол эм тал нь үзэсгэлэнт охин гарч удам тасардаггүй. Энэ бол “Алтан ураг” нэрэндээ тохирсон бурханлаг шинж мөн.
11. Нэг Охидын улсаас өөр өөр цаг үед суварч тасарсан хүмүүсийг нэг төрөл “Угсаатан” хэмээнэ. Нэг юмуу хэд хэдэн төрөл угсаатан нэгдэж “Үндэстэн” бий болно.
12. Охидын улсын тархац, шинж байдлаас нь ажиглах юм бол Азийн өнөөгийн үндэстнүүдийн гарал үүслийг багцаалж болохоор. Үүнд: Энэтхэгт Сог Монгол, Төвдүүд одоогийн байгаа газраа, Асурын удмынхан Төвдийн хойд биеэр, Хамнигаанчууд Хянганы нуруу хавьд, Японууд өнөөгийн нутаг хавьцаа үүссэн гэмээр байдаг бол, Хятад, Бирмийнхэн Гималай нурууны зүүн хойд биед голомт хатгасан мэт. Далайн эрэг хөвөө, арал, хойг сэлтээр олон тооны Охидын улс байсан мэт боловч бусад томоохон угсаатнуудтай нэгдэн, тэр гэхийн тэмдэггүй болжээ.
13. “Өндөг төрөлтөн” хүмүүний ул мөр үлджээ.
14. “Цагаан өвгөн” бол нэгэн төрлийн өвөрмөц “хүн”.
15. Атлантида тив бодитой оршиж байгаад 11,6 мян жилийн өмнө сөнөсөн. Сар дэлхийг мөргөн (Атлантида тивийг онож нядаасан) буцаад тэнгэр өөд “ойжээ”. Ийнхүү сарны татах хүчний нөлөөгөөр дэлхий нийтийг хамарсан их үерийн гамшиг болов.
16. Атлантида тивийн уугуул хүн ам бол зөвхөн ари (Европ) төрхтнүүд байсан шигээ, ари төрхтнүүд өөр хаа нэгтээ үүсээгүй.
17. Европын хүн амыг 3 төрөлд хувааж болох мэт. а/. 3,5 түмэн жил орчмын өмнө Пиренейн хойгоор орж ирсэн Атлантууд. Тэд өнөөгийн Роман хэлтний бүлэг, Герегүүд. б/. Америкаас их нүүдлээр ирэгсэд. в/. Африкаар дамжин орж ирсэн Афрази хэлтний бүлэг. (Энэ тухай “Атлантида тивийн хүмүүс” нийтлэл нэмж бичсэн.)
18. Монголчууд Америкт очсон гэдэг худлаа. (“Би ганцаардана гэж үү, ёстой гонж” нийтлэл.)
19. Америкаас Азийг чиглэсэн их нүүдэл болсон нь сэжиггүй. Их нүүдлээр, Герман, Скандиновын орныхон, Фин –Угорчууд, Уралын олон угсаатан, Галлчууд, Славянууд, Этрүүсүүд, Финикүүд, Шотланд, Ирланд, Түрэг, Иран, Энэтхэгийн Гүрү овог гм ари төрхтнүүд ирсэн. Бас Индианы Алеут, Авар, Нивхи, Кет, Тэлингид, Кипчаг, Чинос гм овог аймгууд, Амазоны охид ирсэн. Финикийг Афрази хэлтэн байсан бололтой бичсэн байдаг нь Эламын нутагт Халдейчуудтай удтал хамт байсны нөлөө. (Дээрх нийтлэлээс гадна, “Тэнгис далайг гаталж ирсэн бөрт чоно” нийтлэл.)
20. Герег үндэстэн бол Мадленчуудын нэг хэсэг. Том антай хөөцөлдсөөр, нэг мэдэхэд Байгал далайн баруун эрэгт өвөг Монголчуудтай айлсаж олон зууныг өнгөрөөсөн. Тэд Европруу буцахдаа “Карасук” –ын соёлыг үлдээсэн.
21. Хүн, үүслийнхээ анхны үед оюун санааны гайхамшигт чадвартай байдаг. Материал баялаг эзэмшихийн хэрээр буурдаг. Оюун санаа, материал баялаг хоёр урвуу хамааралтай.
22. Номхон далайд оршиж асан Му тив, Атлантида лугаа нэг цохилтоор хамт сүйрсэн. Му тивийн зарим хэсэг (Японоос Индонез хүртэлх зурвас газар) сарны татах хүчинд хөөгдөн хөвсөөр хойд Америкт очиж наалдсан нь өнөөгийн Аляскаас Калифорни хүртэлх нутаг. Тэр эх газартай хамт Японы Охидын улсын зарим нь, өмнө зүгээс нүүдэллэн ирсэн Африк төрхтний төлөөлөл очсон. (“Би ганцаардана гэж үү, ёстой гонж” нийтлэл.)
23. Австрал орчимд байсан Му тивийн нэгэн хэсэг, дээрхийн адил хөвсөөр өмнөд Америкт наалдсан нь өнөөгийн Перу, Эквадор хавийн нутаг. Тэр эх газартай хамт Австрал орчимд байхдаа үүссэн Охидын улс буюу алдарт Амазоны охид очсон. (Австрал төрхтнүүд очилцсон байж болзошгүй.) (“Тэнгис далайг гаталж ирсэн Бөрт чоно” нийтлэл.)
24. Хэт ухаантай аварга хүмүүс жирийн хомо сапиенсаас өөр. Тэд бол ямар ч шат дамжлагагүй шууд биежсэн Тэнгэр нар мөн. (“Үлэмж биет хүмүүсийн тухай эргэцүүлэл”, Мөн “Эврика!” нийтлэл.) 25. Тэнгэр нар болон Үлэмж биет хүмүүсийн хөгжлийн дээд шат, боловсронгуй нийгэм нь Сүмбэр уул буюу Шамбалын орон. Сүмбэр уул хэмээсэн нэр явсаар Шамбал болжухуй.

Хоёрдугаар боть:

1. Монголчууд Энэтхэгийн орноо үүссэн. Анх өөрсдийгөө Дравид (Бүргэд) гэдэг байв.
2. Эмэгтэй хүний богтог малгай, дэргэр үс сэлт нь “Бүргэд” шүтээнээс үлдсэн улбаа төдийгүй, энэ шүтлэг нь Охидын улсын үед үүссэн гэдгийн баталгаа.
3. Дари, Дард хэл нүгүүд Дравид хэлний залгамж, хойч юм.
4. Шүмэрүүд ба Эламууд Дравид хэлтэн мөн.
5. 1-р Дарий хаан (МЭӨ 522-486 он) бол Дравид хүн.
6. Агуу их Мила богд Дравид гаралтай.
7. Өвөг Монгочуудын “Үхэр”, “Буга” шүтлэг төрт ёсны анхны нэгж болох өрх гэр үүссэний дараагаар бий болсон.
8. Буга шүтлэгийг хожим нь Түрэгүүд “өргөж” авсанаар Евразийн хэмжээнд “Буган хөшөө” элбэгшив.
9. Өвөг Монгол эрчүүд хөхөл гэзэг сүлждэг байсан нь, эрэгтэй хүүхдийнхээ үсийг аваад эвэр үс үлдээдэг асан нь “Үхэр” шүтээний бэлгэдэл.
10. Бөхийн барилдаан “Бух ноололдоон” –оос үүдэлтэй. “Бух” хэмээсэн үг явсаар “Бөх” болсон төдийгүй Бүргэд шүтлэгийн элин халих хөдөлгөөнийг нэмсэн аж.
11. Хор Монгол - “Асура” –аас гаралтай. (“Эврика!” нийтлэл.)
12. “Хор” хэмээх үг олон салаа утгатай ч, “Хор Монгол” гэхлээр “зэр зэвсэг” гэсэн утгыг илэрхийлдэг байсан бололтой.
13. Элам нь “Халим” гэсэн үгнээс гаралтай байж магадгүй.
14. Сахигч Тэнгэр нараас угшилтай өвөг Монгол аймгийг “Шакъяа” хэмээдэг. Түүхэнд Сак, Сог, Согд, Согбу, Скиф гм тэмдэглэгдсэн угсаатнууд цөм Шакъяа овгийнхон. (“Эврика!” нийтлэл нэмж бичсэн.)
15. Монголчуудын язгуур шүтлэг –Гал. “Гал тахилга” нь явсаар “Агни Йога” болсон.
16. Монгол гэдэг нь Мод (иддэг), Гал (шүтдэг) хэмээсэн утгатай аж.
17. “Мэлхий” шүтлэг бол өвөг Монголынх бус, Индонез хавиас нүүж ирсэн Мунда нарынх.
18. Санскрит бичиг бол, өвөг Монгол, нүүж ирсэн ари нарын хамтын бүтээл. Энэ бичиг, өөр ямар нэгэн бичиг үсгээс хараат бусаар бий болсон.
19. Монголын “Үхэр,бар хоёрын тухай” ёгт үлгэр бол Перс, Монгол хоёрыг хэлж буй юм.
20. Үе үеийн түүхэнд Монгол –Түрэг, Монгол –Иран аймгууд удтал сөргөлдөн тэмцэлдэж байв. Энэ нь Сог Монгол, Хор Монголын гаралтай холбоотой. (“Эврика!” нийтлэл.)
21. 2,5 түм орчим жилийн өмнө Энэтхэгээс гарч умрыг зорьсон Дравидууд (өвөг Монгол) замдаа савирч үлдсээр дийлэнх хэсэг нь Байгал далайн баруун эрэг хавьд нутаглах болсон. Энэ үест өрнө зүгээс Герегүүд ирж Дравид лугаа айлсан нөхөрлөв. Герег домогт гардаг “Гипербореи” бол Дравидууд мөн.
22. Гарал үүслийн хувьд, Нируны 19 аймаг Монгол талдаа байсан бол, Дарлиганы 18 аймаг гол төлөв Түрэг талдаа байсан мэт.
23. Хятадын эртний Ся улс хэмээх нь Монгол –Түрэг аймаг байсан мэт. Ся улсын зонхилох хэсгийг Хянь –Юнь, Хуньюй аймгийнхан бүрдүүлсэн бололтой. Тэд яваандаа Хүннү гүрний гол цөм болсон. (“Монгол –Дэлхийн соёл иргэншил” нийтлэл.)
24. МЭӨ 3 мян оны үед өрнөөс нөмрөн ирж Хятадыг түрэмгийлсэн угсаатнууд бол, Монгол – Иран аймгийнхан юм. Тэдний зонхилогчид, домогт Шар эзэн хаад (Хуанди нар) болцгоосон.
25. МЭӨ 6 –р зууны эхэн үеэр, Бөөгийн 6 их багш Бурхан багштай арсалдан ялагдаад, дагалдагсадаа авч дорно зүг нүүж Лядунгийн хойг хавиар нутаглав. Тэд бол Хор Монголчууд юм. Сяньби, Тоба, Нирун, Кидан бол Хорчуудын удам ба тэднийг нэг хэсэг Дунху хэмээдэг байв.
26. Уйгарууд Хорчуудыг даган нүүж ирсэн. Тэд Монгол ёс заншилд ихэд “дэвтсэн” хүмүүс. Учир нь бөөгийн шашинд дагаар орсондоо тэр. Уйгарууд Хүннү гүрний үеэс Хятадын нутгаар дамжин өрнө зүг нүүдэллэсэн.
27. Монгол –Иран аймгийнхан Хятадад дүрс бичиг дэлгэрүүлсэн мэт байдаг бол, Хорчууд Хятад бичиг лугаа адил зурлагатай дүрс бичгийг хэрэглэж байсан.
28. Эртний Гяньгүнь (Хиргис) аймгийнхан Америкаас нүүж ирсэн “Индиан аймгуудын бөөгнөрөл” байсан байж болох. Харин Якут (Саха) болбоос Монгол угсаатан биш.
29. Бөрт чоно, Чинос овог, “Нохой эртэн”, Нукуз гм –ийн үгний цаана гүнзгий учир шалтгаан буй. Австралаас гараагаа эхэлж Америкаар дамжин Евразид орж ирсэн Амазоны охид (Охидын улс) чонотой нөхцдөг байжухуй. Тэдний удамшлын тогтолцоо Түрэг мэтийн угсаатнуудад халдварлаж Амазоны охин -чоно –хүн гэсэн гурвалжин үүсчээ. (“Тэнгис далайг гаталж ирсэн бөрт чоно” нийтлэл.)
30. Монголын гурван гайхамшиг. а/. Шатар, б/. Уртын дуу, в/. Нүүдлийн сонгодог соёл иргэншил. Дээр үгүүлсэн дүгнэлтүүд түүх бичлэгт урд өмнө нь ер байгаагүй. Тийм ч учраас “шинэлэг” хэмээгээд байгаа юм. Мөхөс би вээр өөрийнхөө аяст таацуулж шинэ дүгнэлт гаргаж ирээд байгаа юм биш (тийм шалтгаан яаж байх билээ дээ), харин үйл явдал, баримт, эх сурвалжийн мэдээ ингэж үзэхээс аргагүйд хүргэсэн. “Хүний үүсэл” номыг анхааралтай уншсан хэнбугайд ч бас л тийм бодол төрнө хэмээн мунхаглана. Хэрэв дээрх дүгнэлтүүд “үнэн” юмаа гэхэд Монголын болоод дэлхийн түүх бичлэгт цоо шинэ үзэгдэл болно. Энэ ч бага хэрэг, нийт хүн төрөлтний танин мэдэхүйд “эргэлт” гарахад хүрэх юм. Ийм эгзэгтэй нөхцөл байдал үүсэж буйн улмаас “Хүний үүсэл” номыг тал талаас нь шүүн хэлэлцэхээс аргагүй биз дээ. Номоо хэвлэгдэнгүүт ухаалаг, гэгээлэг хүмүүст тарааж “саналаа бичээд өгөөч” хэмээн хичээнгүйлэн гуйгаад байсны учир энэ. Мушгин гуйвуулдаг нь “нэг ном бичсэний төлөө юун сүртэй юм, борлохгүй номоосоо ашиг олох л гэж байгаа биз” гэх. Үл тоомсорлогчид, таавраар чалчигсад, “харах царайнаасаа, энэ бид хоёрын шинэ санаа гэж хаашаа харсан байдгийм, гайгүй ч хэвтэнэ ээ” гэх. Юу яриад байгааг ойлгохын цаагуур ойлгосон мөртөө атаархлын хоронд мансуурагчид “хэн бүхний л мэддэг зүйл, түүх бичлэгт ороогүй иймэрхүү юм өч төчнөөн л байдаг шүү дээ” гэх. Түүх бичлэгийн талаар “а” –гүй ч мэддэг дүр эсгэгчид “авах ч юм, хаях ч юм байна лээ” гэх. Хашир нь дэндэгсэд, “түрүүлж дуугараад дэмий, харан байж болъё” гэх. Шу –ныг бурханчлан шүтэгсэд, “воод воод, наадах чинь хө, бүтэхгүй юм байна, ШУ хүлээн зөвшөөрөөгүй юмыг мянга хашгичаад яахым, тэр дорохноо шүлэг мүлэг оролд” гэх. Бурхны номыг цээжлэгсэд, “та, шашны номын тогтоосон тааллаас хэтийдэж, цаазын гэм алдалд хүрсэн байна” гэх. Өндөр хэргэмтэнгүүд, төрийн зүтгэлтнүүд, өнгийж ч харалгүй хол чулуудаад өөдөөс ярвайсхийх. Олон хүний зан чанар, шинж байдал үнэндээ иймэрхүү л байдаг, энэ бол жам. Нэг талдаа ийм хүмүүс “ашигтай” гэж бодогдох үе бий. Бодож сэтгэж, хийж бүтээх гэж тэмцэж яваа хэнийг ч болов, дорой буурайгий нь бөхөөдөг ч шантрашгүй нэгий нь хурцалж чаддаг учраас тэр. Гэхдээ наана нь зөв сэтгэж, гүнзгий ухаардаг хүмүүс тун олон бий. Тэр хүмүүс “энэ чинь нээрээ улс үндэстнээс хальж, нийт хүн төрөлтний үндсэн эрх ашгийг хөндсөн юм байнш дээ” хэмээн тусгаж авах л болно. Сэтгэл судлаач аятай мэдэмхийрээд байгаагийн учир болбоос, “Хүний үүсэл” номыг бүх нийтээрээ хэлэлцэе хэмээн уриалах гэсийм. Нөгөөтэйгүүр “сэтгэлийн хөөрлөөр бус, ухаалаг, нухацтай хандаасай” хэмээсэндээ ийнхүү илэн далангүй нуршсан хэрэг. Магтлаа гээд магнай хагарахааргүй, мууллаа гээд мундар хутгахааргүй болтлоо хатуужлыг олж борогшсон гэдгээ хэлсү. Миний бичиглэсэн зүйлс: Bloq: http://delqermaaarmaa.bloqspot.com/ e.mail:armaa_q@ yahoo.com дотор байгаа ба энэ хаягаар харилцаж болох юм. Гэхдээ энэ нь, хэвлэл мэдээллийн бусад хэрэгслийг ашиглан үзэл бодлоо илэрхийлж болохгүй гэсэн хэрэг биш л дээ. Нэгэн эд эс нь болохын хувьд ард түмэндээ хандаж, “Хүний үүсэл” номыг нийтээрээ шүүн хэлэлцэе, идэвхтэй оролцогтун, хэмээн уриалъя. “Төр нүдтэй” нь үнэн юм бол анхаарлаа хандуулж л таараа.

3. “Хүний үүсэл” ном төгс төгөлдөр болоогүй

Номоо хэвлэгдэх үед, хэзээ ч гар хүршгүй “мөнхийн ном боллоо” хэмээсэн омогшлоо нууж ядавч, хүүс хүүс илрээд болж өгөхгүй байсныгаа эргэн санахад ичмээр. Бүтэн жил хянан нягталж, эргэцүүлэн бодсоны дараа “хэвлүүлэх гэж арай л яарч дээ” гэсэн харуусал давчдуулна. Номыг, гараар үйлдэж бус, Галбарваасан модноос рид чадлаар гаргаж авсан хувцас лугаа зүйрлэе. Мэдээж салхи сийгдэггүй, бороонд ажирдаггүй, өвөлдөө дулаан, зундаа сэрүүхэн, хөнгөн, эдэлгээ сайтай бол мөн гоёо. Гэтэл мөхөс би жил тойрон болуут даарч бээвийгээд, хувцас маань сэмрээд байх шиг санагдаад сэтгэл нэг л тавгүй. “Онгойж байхаар умайж бай” гэдэгсэн. Бас, “унасанаа авч идэж, урагдсанаа нөхөж өмсөн хүн болдог” ч гэх нь бий. Ингээд хувцсаа нөхөж цойлдох ажилд шамдан орвоо. Цаашдаа ч байнга сэлбэж сэтгэж байхгүй бол өмрөөд уначихаж мэдэх л юм. Ийнхүү миний мэтгэсэн “үйл” болбоос /”Хүний үүсэл” номын тайлбар эрдэнийн чимэг оршив/ хэмээсэн нэгэн боть залгуулан бичсэн хэрэг. Ямар ямар учир шалтгааны улмаас, араас нь бүхэл бүтэн ном бичихэд хүрсэн учир шалтгаанаа уншигчиддаа хүргэх минь.

Нэгдүгээр боть:
1. Ч.Эрдэнэ гуай “Хүний үүсэл” номын өмнөх үгэндээ “Амьдрал тохиолдлоор үүсэх магадлал тэгт тэмүүлдэг боловч амьдрал нэгэнт үүсч хувьсаад өдий хүрсэн нөр их үйл явцыг хэн, юу тохиолдлын бус ямар гээч арга замаар өдөөсөн, хөтөлсөн, зохион байгуулсан хэрэг вэ? Үндсийн үндсэн асуудал маань энэ. Тиймээс ерөөс амьдралын үүслийн тухай үндсэн асуудал шийдгүй байхад хүний үүслийн асуудал шийдтэй байж хэрхэвч чадахгүй юм” хэмээсэн. Энэ үг мөхөс намайг алгадаад авах шиг болж билээ. Тиймээ, шим ертөнцийн үүслийг авч үзэхгүйгээр, хүн үүссэн тухай ярих нь гоомой хэрэг. Нэг ёсондоо шүншиггүй бурхан бүтээжээ. Эрдэнэ гуайн буянаар, Буддизмын сургаалаас “Шим ертөнц тогтох ёс” –ыг уншсан чинь үзэл санаанд маань эргэлт гарч, төрөл арилжсан мэт болох нь тэр. Энэ их эрхэм хүнд сэтгэлийн өртэй хоцров. Суурь ойлголтууд “зөв” байгаагүй цагт бичсэн ном яаж олигтой болох билээ. “Хүний үүсэл” номын аль эгзэгтэй нандин асуудлыг “таах” маягаар бичсэн нь муйхар хар зориг гэхээс өөр аргагүй. Одоо бодоход аймаар. Тааж “буудсан” сум маань хаа очиж байнаасаа нэг их хол тусаагүйг бодоход, цаанаасаа Тэнгэр харж, ивээсийм болов уу даа. Шүншиггүй бурхан бүтээсэн дутагдлаа, “Эврика!”, “Үлэмж биет хүмүүсийн тухай эргэцүүлэл” нийтлэлээр засаж аравнайлав.
2. Тэнгэр (бурхан), хүн хоёрыг огт ялгаж салгалгүйгээр нэгдмэл маягтай үгүүлсэн Буддын номлолыг уншаад гайхахын ихээр гайхаж байсансан. Тийм ч учраас дадаж заншсанаараа бодит, нарийн ертөнц гээд л авч гарахгүй юу. Гэтэл суурь ойлголт маань бас л буруу байж. Өөрөөр хэлвэл Тэнгэр нар, хоёрдох үе дээрээ хувилан төрж хомо сапиенс болдог гэсэн эгэл үнэнийг ойлгосонгүй. Тэнгэр ч Тэнгэр, хүн ч Тэнгэр учраас Буддын “сургаал” –д нэгдмэл үгүүлдэгийн учир тэр юм санж. Дутагдлаа дээрх 2 нийтлэлээр зассан гэж бодож байна.
3. Сахигч (Тэнгэр) нар гэж яг ямаршуухан хүмүүс байсныг ойлгож чадалгүй, “хагас бурхад” гэх маягаар аргацааж билээ. Уг нь тэгж хэллээ гэхэд басчиг буруу юм байхгүй л дээ. Харин Сахигч нар “Үлэмж биет хүмүүс” байсан гэдгийг ойлгоогүйд л гол алдаа нь байгаа юм. Үлэмж биетнүүд олон “үүрэг, зорилго” –той байсан мэт боловч хамгийн гол нь Тэнгэр нарын үр садыг өсгөж хүмүүжүүлэх явдал байв. Иймээс “Үлэмж биет хүмүүсийн тухай эргэцүүлэл” нийтлэл бичив.
4. Америкаас Евразийг чиглэсэн “Их нүүдэл” болсныг сайтар ойлгосон мөртөө Индианы Алеут, Авар, Нивхи, Кет, Тэлингид, Кипчаг, Чоно, Чинос, Чибчис гм овгууд даган нүүж ирсэн байх гэсэн бодол, таамаг хоёрын дунд эргэлдэж баттай ойлголт авч чадаагүй байлаа. Гяньгүнь (Хиргис) нарыг ч гэсэн “Индианы бөөгнөрөл” мөн эсэхэд эргэлзэж байв. Газар орны байршил, хожим болсон үйл явдаас авч үзэхэд Индианууд ирсэн, Хиргис тэдний гол төв гэдэг нь лавтай ажээ. Харин Хиргисийн хэл соёлруу гүнзгий орж чадаагүйдээ “Эврика!” хэмээн чанга хашгирч болохгүй байна. Миний ард түмний дунд үүнийг нотолчих ухаантнууд өч төчнөөн бий. Үүнтэй холбогдуулж “Би ганцаардана гэжүү, ёстой гонж”, “Тэнгис далайг гаталж ирсэн Бөрт чоно” нийтлэл бичив.
5. Чукотка, Аляск, Канад, Гренландын Эскимосуудыг “Хамнигаан” гаралтай хэмээсэн нь их л гоомой хэрэг. Эскимосуудын хэл соёлыг судлах ямарч бололцоогүйн улмаас ийнхүү тааж буудсан хэрэг. Бодоход Хамнигаан гаралтай нь ч бий л байх, Му тивийн эх газартай хамт нүүж хүрсэн Индианууд ч бий л байх. Гэвчиг олон нийтийн анхаарлыг хандуулах нь миний хувьд хамгийн гол байв. “Би ганцаардана гэж үү, ёстой гонж” нийтлэл.
6. “Хүний үүсэл” номон дээр, “Шинэ тив” гэгддэг Америкийн үндсэн хүн ам, зөвхөн хожим Му тивээс хөвж очсон эх газрын хүмүүсээс бүрдсэн бололтой бичсэн нь буруу аж. Үйл явдлын дараалал, шинж байдлаас дүгнэлт хийвэл, олон мянган жилийн өмнө Му тивээс шилжин суурьшсан хүмүүс дийлэнх байсан бололтой. Мөн дээрх нийтлэлд бичив.
7. Эзотерик ном зохиолд гардаг “Тэнгэр нар биежиж байсан” тэр цаг мөчийг зөвхөн Шим ертөнц тогтож байх үед хамаатуулан ойлгож байв. Гэтэл тийм биш юмсанж. Кембрийн эринээс эхлээд бүхий л үеийн туршид Тэнгэр нарын биежих үйл явц тасралтгүй явагдаж ирсэн мэт. Энэ нь, аль цаг үеэс үл хамаарч “Тэнгэр нар эхлээд биеждэг. Биежсэн Тэнгэр нар Үлэмж биетүүд байдаг. Үлэмж биетүүд Сахигч Тэнгэрийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Ийм нөхцөл бүрдсэний дараа Тэнгэр нар хувилан төрж эхэлдэг” жам ёс үйлчилдэг аж. Ерөөс энэ жам ёс, хомо сапиенс үүсэх үндсийн үндсэн зарчим гэдгийг дутуу ойлгож байсандаа гэмшнэм. “Үлэмж биет хүмүүсийн тухай эргэцүүлэл”, “Эврика!” нийтлэлүүдээр дутагдлаа засахыг хичээв.
8. Шамбалын орныг “Хэт ухаантай аварга хүмүүсийн хөгжлийн оргил туйл, тэдний боловсронгуй нийгэм” хэмээсэн нь өрөөсгөл, явцуу дүгнэлт болсон. Түүний оронд “Тэнгэр нарын нийгэм” хэмээсэн бол хавьгүй оновчтой болох байлаа. Ер нь Шамбалын орны Тэнгэр нар бусад Тэнгэрүүдээс ялгаатай тал нь дурын тохиолдолд биежиж ч чаддаг, хий биетэд хувирч ч чаддаг мэт санагдаад болж өгдөггүй юм. Даанч баталгаа олоход бэрхшээлтэй учраас энэ удаа ч гэсэн бас л задгай орхихоос. Харин Шамбалын тухай “Эврика!” нийтлэлд арай амьдралд ойр, бодитойгоор бичсэн гэж болно.

Хоёрдугаар боть:
1. Сахъяа овгоос гаралтай Сог Монголууд, Асураас гаралтай Хор Монголууд байнга сөргөлдөж ирсэн зүй тогтлыг зөв ойлгож байсан ч цаад мөн чанарыг нь ухаж төнхөн, хүмүүсийн ой тойнд ортол тайлбарлаж чадаагүйдээ харамсана. Энэ дутагдлаа “Эврика!” нийтлэлээр засахыг хичээв.
2. Согчуудын суртал явсаар Буддизм болсон бол Хорчуудынх Бөөгийн шашин болсон. Харин Хорчууд Буддизмын суурь үзэл болох “Бумба” –аас шашныхаа гол элементүүдийг авсан гэдгийг гүйцэт ухаарч чадаагүй байлаа. Мөн нийтлэлд тодорхой дурдсан.
3. Аливаа угсаатны язгуур суртал гэдэг ямар гүнзгий учир шалтгаантай, араасаа хэчнээн урхагтай үр дагавар чирж байдгийг дутуу л ойлгож байж. “Эврика!” нийтлэлээр үүнийг тод харуулахыг хичээсэн.
“Хүний үүсэл” номон дээр цалгардаж омтгойрсон зүйл юу байгаа, түүнийгээ хэрхэн засахын хичээсэн гэдгээ дурдахад ийм байна. Ном маань одоо л төгс боллоо гэж бас л хэлж чадахгүй. Миний анзаараагүй ч юмуу, ойлголтын алдаанаас болж юу ч гараад ирээ билээ. Тийм ч учраас “бүгдээрээ хэлэлцэе” хэмээхийн учир энэ. Олон –Оломгүй далай гэдэг. Монголчууд бид оюун санаа юугаан зангидаж чадвал, энэ номоор дэлхий дахиныг “байлдан дагуулах” төдийгүй, хүн төрөлтний танин мэдэхүй, сэтгэлгээнд “хувьсгал” гаргаж чадах юмаа. Тэр цагт мөхөс би зохиогчийн эрхээс татгалзан, бүх ард түмний мэдэлд шилжүүлэхэд бэлэн.
Орчлонгийн хамаг амьтан нугууд амгалан болтугай.
2009. 04. 21.

Г.Армаа "Тэнгис далайг гаталж ирсэн бөрт чоно"

2009-05-07T21:45:00.000-07:00

Эртний сурвалж бичгүүдэд Төвдийн Алтан сандалт хааны хүүхдүүд өөр зуураа дайсагналцан бага хүү “Бөрт чоно” хэмээх нь умар зүг дутаан Монголын “Алтан ураг” болсон мэт тун үнэмшилтэйгээр найруулан зохиомжилсон байдаг. Гэвч нарийн анзаарвал энэ нь үнэн худал хоёрыг сүлжиж томсон “дээс” бололтой. Учир нь “Алтан ураг” гэж ямар нэгэн хааны үр удмыг хэлдэг юм огт биш. Энэ үг бол нэлээн хожуу утга агуулга нь гажиж мөн чанараа алдсан болохоос биш, хүний, тэр дундаа Монголчуудын гарал үүслийн онцлогийг заасан чухал нэр томъёо. Азийн хэмжээнд тархмал байсан хатан хаант “Охидын улс” –ыг Суварнаготра буюу Алтан ураг хэмээж байсан нь их л учиртай. Тэдгээр хүүхнүүд хүний бус, “Тэнгэр” –ийн үр хүүхдийг төрүүлдэг байснаараа ийнхүү нэрлэгдсэн хэрэг. Яагаад ч юм “Бөрт чоно” –ыг Тэнгэр гаралтай Монголчуудын өвөг дээдэс болгох гэсэн санаа сэм “шургалж” сурвалж бичгүүдэд баттай байр сууриа эзэлж амжжээ. Монгол туургатны хаанаас нь ч Бөрт чоно “аав” –ыгаа дурсан санагалзсан аман яриа, үлгэр домог, туульс мэт ард түмний зүрх сэтгэлд мөнхөрсөн иш баримт олдохгүй буйзаа. Гэтэл судар номонд шургаад орчихсон нь ганц нэгээрээ бядан явагч шашны номлогч нар лугаа холбоотой л болов уу. Түүнээс биш аль ч талаас нь бодоод үзсэн “Бөрт чоно” бидний өвөг дээдэс байх үндэсгүйн адил иймэрхүү юм яриад хэнэгч үгүй зогсох Монгол хүн яаж байгаа аж даа.
Бас нэг хачирхалтай юм гэвэл Бөрт чоно Төвдөөс тэнгис далайг гаталж ирсэн байдаг… Төв Азид томоохон тэнгис далай байснуу гэвэл байсан, гэвчиг түм гаруй жилийн өмнө сарны татах хүчний нөлөөгөөр сацагдан тархаж юу ч үгүй болсон тул “Тэнгис далайг гаталж ирсэн” гэх хэллэг ямарч байсан Алтан сандалт хааны хүүд хамаагүй юм. Судлаачдын бичиж байгаагаас харьцуулалт хийвэл Бөрт чоно нь их л эртдээ МЭ –ий 2-3 дугаар зууны хүн аж. Тэгэхлээр мань нөхөр шөнө үүрэглэж яваад Бөөнцагаан нуурлуу тавиад орчихоогүй л болжгэм юуных нь тэнгис далайг гаталж ирсэн байх вэ дээ. Энэ бүхэн Алтан сандалт хааны хүүд хамаагүй юм бол хэнд хамаатай юм бэ, ийм хэллэг яагаад гарах болов гэсэн асуулт хар аяндаа урган гарна. Тогтсон үг хэллэгийн цаана заавал томоохон учир шалтгаан нуугдаж байдаг шиг “Бөрт чоно” –той холбоотой ээдрээтэй асуултын хариу тунчиг холоос сүүмэлзэнэ. Хорхой гижигдэм ээдрээ нь дэлхийн түүхийн учир битүүлэг томоохон үйл явдалтай салшгүй холбоотой мэт санагдахыг нь яана. Сэтгэлд бугшсан сонирхлын дэвийг уудлан илааршуулахаар өргөн олон уншигчиддаа хандаж буй минь энээ.
Мөхөс миний бичсэн ном (Хүний үүсэл), бас бус нийтлэлүүд эзэндээ нэр хүнд авчрахын оронд ихэнхдээ “гажигтай” гэсэн ойлголт төрүүлээд байх шиг. Учир юу хэмээвээс миний бодож сэтгэсэн бүхэн дэлхийн түүхийн талаарх ШУ –ны өнөөгийн үзэл баримтлалтай эсрэгцэж байгаа нь юутай гачлантай. Харин би вээр шүүмжлэн зөрүүдлэхийн дон шүглэсэндээ ШУ –ныг зориуд санаатай үгүйсгэн муучилж нэр хүнд олох гээгүй ба үзэл бодлын тусгал яв явсаар ийнхүү эсрэгцсэн мэт онолдож таарсан хэрэг. Би тавьсан сумаа (хэлсэн ярьсан бүхэн) бодит “үнэн” –д илүү дөхүү туссан гэдгээ мэдэрдэг ба үүнийгээ огт нуудаггүй учир, зарим хүмүүст ШУ –ныг хар таамгаар “миалаад” байгаа мэт санагддаг бизээ. Ер нь ч улиг болтлоо ахин дахин бичээд байгаа нь, чухал юмны сэжүүрээс атгасан хүн тавихгүйг л хичээнэ биз дээ. Өнөө биш юмаа гэхэд хэзээ нэгэн цагт мөхөс миний гаргасан харгуйгаар түүхийн ШУ замнана (өөр аргагүй), тэр чинээгээр дэлхийн хүн амын оюун сэтгэлгээнд эргэлтийн шинжтэй өөрчлөлт гарна гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Тиймээс муулдаг нэг нь муулж л байг, гэмгүй…
Түүхийн эх сурвалжид, өмнөд Америкаас авахуулаад Евразийн өргөн уудам нутагт “Амазоны охид” хэмээх гайхамшигтай хүүхнүүд тархмал маягаар аж төрж байсныг бид хэн хүнгүй мэддэг, үгүй ядахдаа сонсож байсан. Энэ хүүхнүүд нэг хэсэгтээ л дэлхийн түүхэнд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэдгийг харин тэр болгон хүн мэддэггүй. Амазоны охид Балти орчмын нутаг хүртэл тархаж, тэдний нөлөөгөөр “нохой эртэн” –ий омог бий болсон бол, нэлээн хожуу болтол Анатолийн хойг орчмоор “Охидын улс” –ын шинжийг хадгалан оршин тогтнож байсан гэдэг. Тэд эрэлхэг, дайчин шинжтэй тул Энэтхэгийн их хаан Ашог (Монголчууд Гаслангуй хаан хэмээдэг) Амозоны охидыг цэрэгт татаж амь бие, орд харшаа хамгаалуулж байсан гэх нь бий. Төв Азийн нутгаар мал хариулан хөндлөн гулд нүүдэллэж асан Монгол хольцтой Түрэг угсааныхан (Хятад сурвалжид Хянь-юнь, Хуньюй хэмээж “нохой” гэсэн ханз оруулан бичдэг байсан ба тэд хожим нь Хүннү гүрний гол цөм болсон) хэвэн хэзээний л Амазоны охид лугаа холбоотой байсан гэх үндэстэй. Хятад сурвалж бичигт хойд зүгийн хүмүүсийг “Умарт Ди” хэмээгээд гал, нохой гэсэн хоёр ханзаар төлөөлүүлэн бичдэг байсан нь гал (Монгол), нохой (Түрэг) угсааныхан хамт байгаа гэсэн санааг гайхалтай товчоор илэрхийлсэн хэрэг. Түрэг угсааныхан (Ашина, Усунь гм) өөрсдийгөө “чононоос гаралтай” хэмээн домоглодог нь ч, Азийн хэмжээнд энд тэнд “нохой эртэн” –ий омог байсан гэдэг нь ч оргүй юм биш. Харин ч болоос мөхөс миний ярих гээд байгаа юмны баталгаа болохын хувьд онцгой чухал “мэдээ” мөн. Амазоны охид яахлаараа ингэж дэвэн дэлхийгээр нэг тархаж, хачирхалтай үйл хэрэг мандуулсан юм бэ гэдэгт хариулт өгөхийн өмнө тэдний гарал үүслийг “малтах” хэрэгтэй болно.
Одоогоос бараг 1,2 түмэн жилийн өмнө дэлхий дээр асар том сүйрэл болсныг түмэн янзын мэдээ баримт гэрчилнэ. Үүнийг ихэнх газар оронд “Их үер” ч гэдэг. Энэ гамшгаар Атлантын далай дахь Атлантида тив бүрмөсөн сүйрсэн бол, Номхон далай дахь Му тив бут үсрэн живдэг нь живж, хөвдөг нь хөвж өнгө төрхөө өөрчилсөн аж. Сүйрлийн шалтгааныг янз бүрээр тайлбарладаг ч мөхөс миний үзэхээр “сартай мөргөлдсөн” нь сэжиггүй байхаа. Тэр үеийн үйл явдал, хожмын шинж байдалтай нь харьцуулбал үнэндээ өөр янз бүрийн юм болоогүй, гол хэргийн эзэн, хэнгэрэгийн дохиур нь ердөө л сар. Хагарсан Му тивийн зарим нь хэсэг бусаг болон хөвсөөр Америк тивийн эх газартай нэгдсэн бололтой. Ж –нь: Аляскаас Калифорни хүртэлх нутаг Японы хавиас Филиппинтэй харваа газарт Азитай залгаа маягаар оршиж байсан бол Перу хавийн нутаг Австралд ойрхон хаа нэгтэй байсан мэт. (“Хүний үүсэл” -1. 149 -155 х) Хойд болон дундад Америкийн хүн амыг Японы “Охидын улс” –ын Монголжуу төрхтнүүд, хөвж ирсэн эх газарт өмнө зүгээс аль эрт нүүн ирж байран суурингаа олчихсон байсан Хондван тивийнхэн буюу Африк төрхтнүүд (баталгаатай хэлж чадахгүй ч Австрал төрхтнүүд бас байх магадлалтай.), Атлантида тивээс дүрвэж ирсэн ари төрхтнүүд бүрдүүлсэн юм. Харин өмнөд Америкийн тухайд өөр. Тухайн бүс нутагт мэдээж дээр дурдсан арьстнуудын түрэлт явагдах нь мэдээж. Гэхдээ л Перу хавийн нутаг, түүнд хамаарах Амазоны охид онцгой юм. Перугийн нутаг дэвсгэр дээр Америкийн өөр хаана ч үгүй чулуун байгууламжууд, газар дээрх асар том зураг дүрслэл, учрыг нь олж уншиж гэмээ нь өнө эртний түүхийг яруу тодорхой үгүүлсэн “чулуун судар” сэлт байгаа нь Америкийн үндсэн газар биш, хөвж ирсэн гэдгийг илтгэнэ. Амазоны охид ч гэсэн Му тивийг тарж бутрахаас өмнө энэ л газарт “голомт хатгасан” гэмээр санагдана. Учир юу хэмээвээс 4 -5 түмэн жилийн өмнө Азийн өргөн уудам нутаг даяар (бас ойролцоо бүс нутагт) энд тэндгүй цоо шинэ ухаант хүн (хомо сапиенс) үүсэх их давлагаан бий болжухуй. (“Хүний үүсэл” -1. 22 -73 х) Шинээр үүссэн хомо сапиенсууд дан Монголжуу төрхтэй байсан нь нэн сонин. Энд тэндгүй хүн үүсээд байжээ гэдгийг баталгаатай хэлэх гол баримжаа нь саяхан болтол (МЭ –ний эхэн үе) ус тасраагүй байсан Охидын улсын тухай мэдээ юм. Азийн их давлагаанаар Занзибар (Африк), Индонезийн арал, Япон, Камчаткад хүн үүсэж болсон юм чинь, халуун дулаан газарт байсан өнөөгийн Перугийн нутагт хүн үүсэж, тэр дундаа “Охидын улс” бий болж яагаад болохгүй гэж. “Амазоны охид” –ыг Монгол төрхтэйг бодсон ч, Австрали хавьд байсныг бодсон ч Азийн хүний үүслийн их давлагаантай холбож үзэхээс өөр аргагүй байгаа юм.
Хүний үүслийн үеийн хамгийн чухал гол “цөм” нь Охидын улс. Хэдий хачирхалтай ч тэд эр хүнтэй ер хавьтдаггүй, зөвхөн тэнгэрийн үр хүүхдийг төрүүлдэг юмаа. Тиймээс түүхэнд “Алтан ураг” нэрээр мөнхөрсөн хэрэг. Охидын улсын хүүхнүүд, Тэнгэр нар харьцахаа байж, удам судар тасрахад хүрвэл тааралдсан ямар ч амьтан лугаа (өөрийн овгийн эр хүн л биш бол) нөхцөж үр удмаа үлдээж чаддаг байжээ. Эр хүйстэн төрвөл нөхцсөн амьтнаа өвчсөн мэт байдаг бол, эм хүйстэн төрвөл үзэсгэлэнт охин гарах жишээтэй. Үүнийг жинхэнэ гайхамшиг гэхээс өөр яахав. (“Хүний үүсэл” -1. 38 -5О х) Яг ийм байдал Амазоны охидод тохиолдсон бололтой. Хаа бараа нь газар “нүүгээд” явчихлаар, харсан Тэнгэр нь “төөрсөн” байж болох талтай. Ийнхүү өмнөд Америкийн “чоно” овог, Азийн чоно (чинос) овог, Бөрт чоно, чононоос үүслээ барьлаа гэх яриа хөөрөөний эх үндэс нь мэдэгдээд ирж байгаа юм. Одоо, хаа байсан өмнөд Америкийн Амазоны охид яахлаараа Еврази даяар тархчихсан юм бэ гэсэн эгзэгтэй асуултад хариулах л үлдэх шив.
Аль ч улс орны “Дэлхийн түүх” –ийн сурах бичиг, холбогдох судар номонд “Америк тивээс Азийг чиглэсэн их нүүдэл болсон, түүнд үй олон угсаатны төлөөлөл хамрагдсан” хэмээн ер бичигдээгүй ба харин ч эсрэгээр “Монголчууд Америкт очсон, Индианчууд бол Монгол” гэх шүү юм яриад, бичээд байгаа нь дэндсэн том төөрөгдөл. Ямар сайндаа мөхөс би аргаа барахын эрхэнд энэ сэдвээр “Би ганцаардана гэж үү, ёстой гонж” гэсэн нийтлэлэрхүү юм бичих вэ дээ. Эрхэм уншигчид минь үүнийг олж үзээрэй. Судлаачид Монгол –Индианы хэл, заншлын ойролцоог ажиглаатахсан хирнээ Америкийн нутаг дэвсгэрт байгаа ари угсаатнуудын хэл, соёл, бүтээн байгуулалтын дурсгалыг олж хараагүй, харсан ч энэ талаар дуугарахыг хүсээгүй нь, Азид элбэг тохиолдох нүүдлийн ул мөр, хар арьстан болоод индиан хүний олдворын талаар ганц ган хийхгүй байгаа нь, өмнөд Америкийн Амазоны охид Еврази даяар тархаад байгаа нь илэрхий атал чив чимээгүй суугаа нь ямар гээч араншин юм бол. “Монголчууд Америкт очжээ” гээд байгаа нь Индианы хэл, заншил, суртахуун Түрэг нараар, бас Индиан хүмүүсээр өөрсдөөр нь зөөгдөж ирсэн болохоос өөр юм бус. Мөхөс би Америкаас Азийг чиглэсэн их нүүдэл үнэхээр өргөн бүрэлдэхүүнтэй, бодлоготой, далайцтай, томоохон үйл хэрэг байсан гэж санадаг. Нүүдэлд хамрагдсан гол гол угсаатнууд гэвэл, Атлантида тивээс дүрвэж ирсэн ари төрхтнүүд: Өнөөгийн Герман, Скандиновын орныхон, Фин –Угор үндэстнүүд, Уралын олон ястнууд, Сляванчууд, Этрүсүүд, Кельтүүд, Финикүүд, Шотландууд, Ирландууд, Түрэгүүд, Иранууд, Энэтхэгийн ари төрхтнүүд гм. (Европын нийт хүн амыг нүүсэн, суусан байдлаар нь гурван хэсэгт хувааж болох ба дээр дурдсан угсаатнууд нэг хэсэг нь юмаа.) Индианы олон овог аймгууд: Алеут, Авар, Нивхи, Кеты, Тэлингид, Кипчаг, Чоно (чинос), Чибчис, Амазоны охидууд ирсэн мэт. Бүсгүй заяа нөлөөлсөн үү яасан, Амазоны охид нэлээд тархмал шинжтэй байсны ул мөр ажиглагддаг бол, Индианы бусад овог харьцангуй бөөн байсан шиг. Тухайлбал эртний Хятад сурвалжид Гяньгүнь (өнөөгийн Хиргис) хэмээн тэмдэглэгдсэн овог аймаг ердөө Индиануудын бөөгнөрөл байсан мэт анзаарагддаг. (“Хүний үүсэл” -2. 118 -120 х)
Түрэг нар өөрсдийгөө “чононоос үүссэн” хэмээдэг нь тийм ч оргүй хоосон домог биш. Ер нь Амазоны охидтой хамгийн их зууралдсан угсаатан бол яахын аргагүй Түрэгүүд. Ийм байдал нь яваандаа удамшлын гурвалжин сүлжээ (Охидын улс -чоно –хүн гэсэн) үүсгэхэд хүрсэн бололтой. Амазоны охидын тархац Түрэгүүдтэй холбоотой ч байж болох. Түрэгүүд, Зүүн өмнөд Ази, Тайланд, Бирм, Энэтхэг, Төвд, Төв Ази бүхэлдээ, Сибирийн урд бие, дорнод Европ, Дундад Ази, Казакстаны тал нутагт тархаж бодлоготой, бодлогогүй үйл ажиллагаа явуулж байсан мэт төсөөлөгдөнө. Түрэгтэй холбогдох газар оронд юм л бол “нохой эртэн”, “чоно” овог, эсвэл “бөрт чоно”, үгүй ядахдаа л “чононоос үүсээтэхлээ” энээ тэрээ гэсэн яриа хөөрөө тасардаггүй нь ердөө л Амазоны охид, Түрэг нарын явлаас үүдэлтэй. Бодоход, Амазоны охин, Түрэг гэсэн хоёр хүн “хавьтлаа” гэе, тэгвэл “хүн” гарах нь мэдээж боловч дараа дараагийн үед эгзэг таарвал эр нь ч тэр, эм нь ч тэр, чоно, нохойтой эвцэж үр удмаа үлдээхэд бэлэн байдаг мэт. Охидын улсын хүүхнүүд (Алтан ургийнхан) гэж ийнхүү хүний генийн санд гүнзгий нөлөөлөх чадвартай гайхалтай хүмүүс байж дээ. Түүнээс биш өнгөцхөн бодож муучлах юм биш базарваань. Монголчууд хоточ нохойгоо нүд анихлаар сүүлийг нь огтолж дэрлүүлэн хөдөөлүүлдэг нь “хүний төрөл олоосой” гэсэн шашны зан үйл мэт харагдавч, Амазоны охидоос уламжлан халдварласан чоно, нохойг дээдлэх ёсон байж мэдэх л юм. Монголчууд, Түрэг нартай наад зах нь дөрвөн мянга орчим жил нүдэлдэж ирсэн. Ийм байхад “удамшлын гурвалжин сүлжээ” –рүү татагдан ордоггүй юмаа гэхэд шүтлэг, суртахуун, заншлын талаар ижилсэн нэгдэнэ гэдэг наад захын явдал. Иймдээ ч шал хөндлөнгийн “Бөрт чоно” гэдэг “өвөг дээдэс” –тэй болсондоо нэг их жийрхээгүй, харин ч шүтэх хандлагатай байгаа юм. Байгалын чоныг ч гэсэн дээ, хар үгээр муулах гэж үгүй, “урд шөнө манай хотруу Хангай эргэлээ” гэх юмуу, мэнд солих зуураа “энэ хавиар Хангай өлзий юу” гэлцдэг нь Түрэгээс суралцсан хэллэг байж болох. Амазоны охид, балар эрт цагт Му тивд байсныгаа, оршин буй эх газрын хамт Америк тиврүү хөвж хүрсэнээ “мартсан” байж болох юм. Гэвч Төв азийн хүний оршуулгыг судалсан археологичид “зосон будаг хэрэглэсэн нь, оршуулгын зан үйл нь Австралийнхтай төсөөтэй” –г гайхан тэмдэглэсэн байдаг. Энэ нь Перу хавийн нутаг Австралийн ойролцоо байсныг гэрчлэх баримт мөний сацуу, Австралийн зан үйл Амазоны охидоор зөөгдөн иржээ хэмээсэн чухал дүгнэлт хийж болох юм. Тэгэхлээр Амазоны охид “Му тивийн гаралтай” гэдгээ “мартсан” гэх нь бас хаашаа. Ямар ч байсан Америкаас Азид ирсэн гэдгээ тун сайн мэддэг байсан нь сэжиггүй. Тийм ч учраас үр удамдаа “Тэнгис далайг гаталж ирсэн” гэдгээ байнга хэлж, сануулдаг байжухуй. Бөрт чонын “Тэнгис далайг гаталж ирсэн” учир энэ буюу.

Г.Армаа "Yлэмж биет хүмүүсийн тухай"

2009-05-07T21:41:00.000-07:00

Эрдэмтэн зохиолч Л.Түдэв гуай, эртний мэргэдийн сургаалаас иш татан, дэлхийн оршин тогтнох мөчлөгийг зургаан галавт хуваадаг тухай үгүүлсэн. Үүнд: “Тогтохын галав, Оршихуйн галав, дундад галав, эвдрэхүйн галав, хоосон галав, их галав” гэх ба өнөөгийн бид “эвдрэхүйн галав” –т аж төрж буй гэнэ. (“Дал” сонин 173.) Эдгээр галавуудын зөвхөн нэрийг нь сонсоход л, манай гарагийн үүсэл, хөгжлөөс авахуулаад мөхөл хүртэлх бүх “түүх” –ийг үгүүлэх мэт болж байгаа нь, нэн “хүчирхэг” угшилтай мэдээлэл гэдгийг харуулна. Гэтэл өнөөгийн бид чинь, дэлхий үүсээд шулуухан замаар явсаар өнөөгийн их л сүрхий “хөгжил” –д хүрээтэхсэн мэт ойлгож дадсан нь, сэтгэлгээний “гажуудал” гэлтэй. Галав юүлэх тоолонгоор өсөж өндийж, бууран доройтож, урваж хөрвөж, төгөлдөржиж ирсэн тэр их намтар цадигийг, нэгэн хүмүүн “толгойдоо багтаан” хүүрнэн үгүүлэх гэвэл дэндүү “хэтийдсэн” хэрэг болно. Харин дусал дуслаар хураан цуглуулсан дорно дахины далд мэдлэг (эзотерик номлол) –ийн их сан хөмрөгөөс суралцах, цааш нь олон нийтийн хүртээл болгох гэвэл өөрөө. Дорнын тэрхүү эрдмээс “авшиг” хүртсэн, Европын анхны “азтан” нь яахын аргагүй Е.П. Блаватская (1831-1891) гуай аж. Харин өнөөдөр түүний албан бус “залгамжлагч” –аар Оросын эрдэмтэн Э.Мулдашев гуай “тодроод” байх шиг. Эд нарын болоод бусад хүмүүсийн бичсэн нууцлаг ухааны номыг уншиж, зарим эрдэмт хүмүүсээс асууж сураглан бодолхийлэх тусам, ерөнхий нэгэн чиг ойлгогдоод ирдэг мөртөө зарим талаар санал нийлмээргүй санагддаг нь хачин. Олон жилийн хөдөлмөр зарцуулсны үр дүнд, басчиг өөрийн гэсэн баримтлалтай болсноо, өөрийн тэрлэсэн “Хүний үүсэл” номоор баримжаалан уншигч олондоо хүргэе.
Манай гариг дээр амьдралын анхны бүдүүлэг хэлбэр (нахиалан үрждэг ч юм гэж саная) үүсэхэд л анхны хүн, тийм мах бодтойгоор үүсэн бий болж, улмаар амьд байгалын хувьслыг даган өөрчлөгдөж иржээ. Гэхдээ бусад амьтдын биеийн бүтэцрүү хальтраад орчихолгүй, нэгэн чиг шугамаа алдал үгүй баримталж ирсэн мэт. Тэр нь ч үнэхээр ортой биз. Харин анхны хүн үлэмжийн том биет байснаа, жижгэрсээр өнөөгийн байдалд хүрсэн мэтээр бичсэн нь эргэлзээ төрүүлдэг юм. Жинхэнэ “Аваргасын эрин” гэж болохоор чулуун нүүрс (360-320 сая жилийн өмнө) –ний үеэс эхлэн, өнөөгийн хүний дайтай хомо сапиенсийн ул мөр олдоод байгааг юу гэх вэ. Энэ нь, аварга биет жижгэрсээр аажимдаа өнөөгийн хүн болсон гэх үзлийг үгүйсгэж байгаа юм. Түүнчлэн, саяхан болтол аварга хүмүүс, жирийн хомо сапиенс нартай зэрэгцэн аж төрж байсныг бас л яалтай. Олон дахин харьцуулан бодсоны эцэст, аварга хүн, жирийн хүн хоёр, адилхан “хүн” мөн боловч, төрөл өөр юм гэж үзээд “Хүний үүсэл” номондоо тусад нь “Хэт ухаантан –аваргууд” гэсэн бүлэг болгож бичсэний учир энэ. Аваргууд болбоос, Тэнгэр –хүн хоёрыг холбогч “гүүр” мэт санагдаад болж өгдөггүй юм. Одоо энэ тухай ярилцая.
“Сүмбэр уулын номлол” –д, наад зах нь 3-2 түмэн жилийн өмнөх, төв болон өмнөд Азийн газар нутаг, хүн амын тухай, хүн хэрхэн үүссэн тухай гойд сонин мэдээлэл байдаг. Юу нь гойд юм бэ гэвэл, уг номлолд үгүүлснээс ажихад, Сүмбэр уул (Шамбал) –ын бүс нутагт “Замбуутивийн хүн” (өвөг Монголчууд) Тэнгэрээс тасран хүмүүн төрлийг олоод удаагүй, харин бусад Монголжуу төрхтнүүд үүсээгүй, тэдний “оронд” Үлэмж биетнүүд яригдаж байгаад оршино. Энэ номлолд Замбуутив (өнөөгийн Энэтхэг, Пакистан) –ийн эргэн тойрон орших, газар орны тухай тун нарийн ялгамжтай, мэдлэгтэйгээр үгүүлсэн нь, эгэл хүнийх бус, Шамбалын орны мэдээлэл гэмээр санагддаг. Үлэмж биет тив. Гималайн нурууны өмнөд бэлээс Малаккын хойг хүртэлх газар. Аварга биет хүмүүсийн нутаг учраас, ийм нэр авчээ. Үхэр эдлэгч тив. Өнөөгийн Пакистаны өрнөд хэсэг, Афганистан, Ираны нутаг. Үхрийг эдэлдэгч, бас энэрдэгч, үлэмж биетэй хүмүүс аж төрдөг учраас ийм нэр өгчүхүй. Муу дуут тив. Өнөөгийн Төвдийн умарт бие, Алтан таг, Наньшанийн нуруу хавийн нутаг. Тэр цагт, Такла –Маканы говь, Зүүнгарын говь, Алашаний говьд том том тэнгис цэлэлзэж байсан гэх үндэс бий. Дээр үгүүлсэн үлэмж биет хүмүүсээс хамгийн товир биетэй нь Муу дуутынхан. Замбуутивийн хүнийхээр 32 тохой хэмээсэн нь, 16 м орчим өндөр гэсэн үг. Монголын говиос олдсон 15 м өндөр хүний араг яс, Муу дуутын хүнийх байж таарна. Энэ тивийн хүмүүсийг насны хугацал болуут, 7 хоногийн өмнөөс тэнгэрт, “чи үхмүй” гэх ёозгүй муухай дуу хаддаг учир Муу дуут хэмээсэн нэр өгсөн юмдаг уу даа.
Монголчууд, “Харсан Тэнгэр” хэмээх үгийг нэг мэдэхэд л, санамсаргүйгээр амнаасаа унагачихсан байдаг. Энэ үг, хүний үүслийн шатанд хамгийн чухал үүрэгтэй байснаа, элэгдэж мартагдсаар, эдүүгээ юу хэлээд байгааг ойлгох нь байтугай зөв тайлбар өгөх хүнгүй болжээ. Гэхдээ л ярилцсаар. Товчоор хэлбэл, газар газрын хүмүүс, өөр өөр Тэнгэрийн үр сад төдийгүй, эцэг Тэнгэр нь дээрээс байнга харж, хандаж байдаг. Монголчууд үүнийг сайн мэддэг байсан төдийгүй, “Эцэг Тэнгэр” –ийн ивээлд багтаж явахын тулд гүн хүндэтгэлтэй ханддаг байсны нэгэн улбаа нь “Харсан Тэнгэр” учраас “амны уншлага” болсон нь тэр. Үүнийг юуны тулд үгүүлэв гэхлээр, зөвхөн хомо сапиенс төдийгүй, үлэмж биет хүмүүст өөр өөрийн харъяаллын, харьцдаг Тэнгэр гэж байсан бололтой. Тэнгэрүүд, үлэмж биетнүүдийн оролцоо, тусламжтай шинэ үр сад (хомо сапиенс) –аа сахиулж, өсгөж үржүүлсэн гэх үндэс байна. “Үхэр эдлэгч” тивийн үлэмж биет хүмүүсийн нөлөөгөөр, тэнд шинээр үүссэн хомо сапиенс нар мөн л үхрийг эдэлдэг, энэрэн хайрладаг болсон нь лавтай. Тэр нь Энэтхэг (өвөг Монгол) –т “халдварлаж” одоогоороо Энэтхэгт ч тэр, Монгол оронд ч тэр улбаа нь хадгалагдсаар. “Муу дуут” хэмээх лут аварга хүмүүс аж төрдөг, хачирхалтай энэ тивд, шинээр бий болсон хомо сапиенсууд “Асура” –ыг шүтдэг байсан нь олон юм бодоход хүргэдэг. Асура хэмээх нь Тэнгэр нартай адил маш хүчирхэг “хий биет” юм. Эзотерик ном зохиол дээр, “Дээд бүтээгч хүчин” –ээс манай гаригт “бурханлиг хүмүүс бий болгох” даалгавартай явуулсан элч Тэнгэрүүдийн хамгийн авъяаслаг, хүчирхэг нь болох “Люцифер” нэрт Тэнгэр урваж, Дээд бүтээгч хүчин –ээс холбоогоо тасалдаг. Тэгвэл тэр Люцифер Тэнгэр бол Асура мөн хэмээн мөхөс би мунхагладаг юм. “Сүмбэр уул” –ын номлол дээр, Сүмбэр уулын Тэнгэр нар Асуртай байнга дайтаж, ялж ялагдаж байгаа тухай гардаг. Эд нар юу булаалдсан юм бол, уйдсандаа дайтаагүй нь л лав. Миний ойлгож буйгаар “Сүмбэр уул” –аа булаалдаж байгаа нь тэр. “Сүмбэр уул” бол зүгээр нэг овоорсон хад цохио бишээ. Энэ бол “Дээд бүтээгч хүчин” –тэй холбогдсон, дуртай үедээ харьцаж болох “Эфирэн багана” хэмээн төсөөлөгдөнө. Энэ гайхамшигт “байгууламж” –ийг Асура нар нураах гэж, Тэнгэр нар хамгаалах гэж үйлээ үзэж байгаа дүр зураг тодрох шиг санагдана. “Сүмбэр уулыг хэчнээн хайвч олдохгүй байгаа нь ийм учиртай буюу. “Сүмбэр уул” гэсэн нэр дуудлагын хазгайгаас болсон уу, яасан өдгөө “Шамбал” хэмээгдэх болжээ. Тэнгэр нар бодит ертөнцөд үр удмаа “хүн” болгосон шиг, Асура нар ч бас хоцорсонгүй. Тэнгэр ч тэр, Асура нар ч тэр бодит ертөнцөд “биежих” –дээ анхлан Үлэмж биетнүүдийг бий болгож, дараа нь тэдний тусламжтай жинхэнэ “хомо сапиенс” –ийг төрүүлж, өсгөн үржүүлдэг зүй тогтолтой байж болох. Ж –нь: Төвдийн хойд талаар оршиж асан “Охидын улс” Асура шүтлэгтэй байгаа нь, Муу дуут тивийн Үлэмж биетнүүд “биежсэн” Асурууд байж, дараа нь Асуруудын үр сад мэндлэх үед Үлэмж биетнүүд сахиж, харж ханддаг байсан гэх бодол хар аяндаа мөрдөн гардаг юм. Нэгэн өөнтөгч этгээд, “Үлэмж биет хүмүүсийг төрөхөд нь хэн сахисан юм бэ” хэмээн асууж мэднэ. Тэгвэл, эзотерик ном зохиолд “хий биет Тэнгэрүүд нягтарсаар биеждэг” тухай гардаг шүү дээ, хэмээн хариулмаар байна. Тэгээд ч “Сүмбэр уулын номлол” –д Муу дуут тивийнхэн 1000, Үхэр эдлэгч тивийнхэн 500, Үлэмж биет тивийнхэн 35О насладаг тухай гардаг нь санамсаргүй юм биш. Сонирхуулж хэлэхэд, жинхэнэ Асура (хий биет) –ын насыг 100000 жил хэмээн тооцжээ. Бид мэддэггүйдээ л сонирхдоггүй болохоос биш, хий биет Тэнгэр нар хүнтэй адилхан бэр буулгаж, үр хүүхэд төрүүлж, өсгөж, улмаар өтөлдөг, үхдэг ертөнцийн жамаас ер гаждаггүй байх юм.
Энэ бүхнээс дүгнэлт хийх юм бол Үлэмж биетэн гэдэг нь:
1. Биежсэн Тэнгэр байхаас зайлахгүй. Харин тэдэнд эр, эм сүв бий эсэх, хоорондоо эвцэж үр хүүхэд төрүүлдэг эсэх талаар одоохондоо зоригтой дуугарах боломж алга. Хүн л юм болохоороо эсрэг хүйстэн байж таарна, хүний л хийдгийг хийж таарна гэх муйхар бодлыг маань Герегийн үлгэр домог, Лу. Алтан товч зэрэг гайхамшигт бичгийн дурсгал дээр, хүн нэлээд хожуу “саланги бэлэгтэн” болсон тухай үгүүлж байгаа нь “амаа татах” –д хүргэсэн юм. “Ариун Библи” судрын “Шастирийн дэд” бүлэгт Аварга биетнүүдэд үр удам байдаг мэтээр бичсэн нь бий. Тийм бол сайн л биз. Болтугай.
2. Гарал угсаа нэгтэй Тэнгэр нарын үр сад (хомо сапиенс) –ыг сахиж, асарч тойлж хүн болгох үүрэгтэй мэт. Зөвхөн үүгээр зогсохгүй өөрсдийн бодит ертөнцтэй харьцдаг туршлагыг, Тэнгэр нарын, нарийн ертөнцтэй хэрхэн харьцдаг аргыг зааж сургадаг хэмээж болно. Энэ байдал Замбуутивийн хүн (өвөг Монголчууд) –ий үүсэл, хөгжлөөс тов тодорхой харагддаг. Хүн төрөлтөн, олон галавын тэртээгээс авахуулаад юу болсон, яасан ийснийг яв цав мэдээд байдаг нь ийм учиртай ажгуу.
3. Дэлхий дээрх оньсого мэт байгууламжууд (Ази, Африк, Америкийн пирамидууд, Стэүхэнжийн цамхаг, Пасхи арлын хөшөө, Наскын аварга дүрс, Кускогийн чулуун байгууламж гм) цөм л Үлэмж биетүүдийн хийсэн ажил. Үлэмж биетнүүд дангаараа биш юмаа гэхэд, ядаж тэдний оролцоотой бүтсэн байж таарна. Үлэмж биетүүд жирийн хүмүүстэй зэрэгцэн аж төрж байсан гэх баримт өч төчнөөн бий.
4. Үлэмж биет хүмүүстэй холбогдох олдворыг харсан ШУ –ны эрдэмтэд, “Гигантопитекус” (аварга сармагчин) хэмээн нэрийдсэн байдаг. Хэлэх ч үг алга, энэ ч арай дэндэнэ ээ…
Ер нь арга билиг дээр суурилсан дорнын гүн ухаан, эмпирик арга дээр суурилсан ШУ хоёр, бие биендээ уусан нэгдээгүй цагт иймэрхүү шог байдал хэзээ ч тасрахгүй. Энэ хоёрын гол ялгаа гэвэл ШУ нь шинээр хөгжиж байгаа болоод ч тэрүү, судалгааны арга нь хэт явцуу шигээ танин мэдэхүйн хүрээ тийм давчуу юм. Харин дорнын гүн ухаан болохоор, олон галавыг дамжсан, оюун санааны охь манлай болсон “мэдлэг” –ийг чимх чимхээр хурааж цуглуулсан байдгаас агуу хүчирхэг. Учир иймээс, энэ хоёрын ертөнцийг үзэх “суурь” үзэл нь хүртэл тэс өөр аж. ШУ –ны ном ёсоор бол, дэлхий дээр “амьдрал” үүсэхдээ “0” –ээс эхэлж өгсөх дараалалтай явагдсан мэтээр үгүүлдэг. Тэгвэл дорнын гүн ухаан “Шим ертөнц тогтох, бас хоосрох ёс” –ыг хэрхэн номлодог вэ гэдгийг товчоор тайлбарлах гэж оролдоё. Барих биегүй үй олон ухаалаг хүчин нүгүүд (Тэнгэр нар) дээрээс доош чиглэлтэй, дээд шатных нь доод шатандаа гм –ээр (шатаар буух шиг) хувилан төрцгөөх гэж бөөн бужигнаан болдог мэт. Гэхдээ “бодит ертөнцөд юу болж төрөх” нь, мэдээж Үйлийн үр (Карма) –ийн хуулиар зохицуулагдана. Ер нь “Шим ертөнц тогтоно” гэдэг, нэг ёсондоо, хий биет ухаалаг хүчин нүгүүдийн “задрал” явагдаж буй мэт санагдана. Ийнхүү эх болсон 6 зүйл, хамаг амьтан бий болдог аж. Харин “Хоосрохын галав” –ын үед эсрэгээр, доод шатны амьтан дээд шатандаа хувилан төрж эхэлдэг байна. Мэдээж, үйлээ бараагүй, тийм чадваргүй нь шарьжинд үрэгдэж замхардаг аж. Ийнхүү 3 муу заяаны орон, адгуусны орон, хүний орон хоосорч, хүчирхэг Тэнгэр нар болон хумигддагаас “Хоосрохын галав” хэмээн нэрлэжүхүй. Агни Йогын сургаал ёсоор хорвоо ертөнцийн бүхий л юмсыг 7 бие болгон ангилж, дээд 3 бие (гал, буддха, атми) –ийг мөнх хэмээдэг. Тэгвэл бидний ярьсан хумилт явсаар, ийм агуу төгөлдөр биетүүд болтлоо үргэлжилдэг байж болно. Тэр үед галав юүлж, газар тэнгэр нийлж, дэлхий бут үсэрдэг байлаа ч агуу “бурхад” мөнх хэвээр, “амьдрал цэцэглүүлэх” дараачийн аятай боломжийг хайсаар байх авай. Шинжлэх ухаан ядаж, дорнын иймэрхүү суурь мэдлэгүүдийг хүлээн зөвшөөрч бодлогын өөрчлөлт хийлээ гэхэд туулах “зам” –ыг эвхээд тавьчихсан мэт болохын сацуу, төөрч мунгинаад байх явдал үгүй болно. Тэр хэрээр хүн төрөлтний танин мэдэхүй, сэтгэлгээнд хувьсгалт өөрчлөлт гарч, хөгжлийн манлайд хүрэх юм. Мөхөс би энэ талаар ад болтлоо яншсан, нийтийн тусын тулд цаашид, ер нь нүд анитлаа үглэсээр л байх болно.

2070 оноос илгээсэн захидал

2009-04-27T19:33:00.000-07:00

А.Дэлгэрмаа "Үнэн төрх"

2009-04-26T05:56:00.000-07:00

2002 онд сурах гэж оролдож байсан бясалгалын анхан шатны дасгалаа урьд шөнө унтахын өмнө хичээнгүйлэн давтлаа. Аливаа сайн муу, бүх бодлоос өөрийгөө салгаж, гагцхүү "үл бодох"-ыг хийх тэрхүү дасгалын мөн чанарыг багш шигээ сайн тайлбарлаж чадахгүйгээс хойш ердөө гарсан үр дүнг нь тоочих гэсэн юм.
Шөнө зүүдэллээ...
...Хачин их түйвээнтэй дайн дунд ганцхан би л тайван алхлах юм гэнэ. Гэтэл хүчил дүүргэсэн нэгэн худагт хар арьст нэг залуу уначихаад аврал эрэн орилж байх юм. Хэдэн хүнтэй нийлж арай гэж нөгөө эрийг татаж гаргатал дунд чөмөг нь ёрдойн хоцроод хүчилд хоёр хөл нь уусчихжээ. Гэхдээ цус огт асгарахгүйгээр үл барам өнөөх эр яахав яахав, ийм зүйл байх гээд байдаг. Эргэн тойрны хүмүүс уйлан бархирч байхад би бас л айсангүй. Өнөөх хар арьст залуу шуудхан л уушийн газар очихыг хүслээ. Нэг мэдэхэд хэдэн хүнтэй өнөөх залуу, бас би пиво уугаад сууж байх нь тэр. Над руу хараад маасайн инээх тэр хагас эрийн өрөөсөн гарын хамаг мах хүчилд уусан суларч, салбайн унжжээ. Түүгээр үл барам балгасан пиво нь цоорсон хацраар нь шүүрэн гоожино....

Энэ мэтээр үргэлжлэх сэжиг хүрмээр зүүд бол миний дотор нуугдан байсан үйлийн үрийн өнгөт тусгал байж болох тухай бодох ахуйд өглөө харин айдас хүйдэст автав.
Багш хэлэхдээ та бүхэн бясалгаж эхлэхдээ шөнөдөө зүүдлэх эвгүй зүүднээс бүү эмээгээрэй, бие чинь элдэв муу зүйлээс ангижирч байгаагийн илрэл юм шүү гэж захиж байж билээ.
Мухар сүсэгт автах дургүй ч энэ бүхний цаана нарийн учир бий гэж итгэх тул зүүдний тэр аймшигт төрхтэй хүнээс бус, өөрөөсөө үнэнхүү айна би...

Бусдад их багаар хар буруу санах, гудманд хэрүүл зодоон хийж буй хүмүүс рүү хялайх, өрөөлийг өөрийн тааваар байлгах гэсэн шунаг хүсэл гэх мэт тоочоод баршгүй үйлийн үрээр бид дотоод ертөнцдөө ой гутам муу муухай төрхийг бий болгоод явдаг юм шиг байна. Тэгсэн хэр нь хэсэгхэн хугацааны гоёл болох гадаад төрх, эд баялагтаа аймшиггүйгээр хайран амьдралаа золиослож явна бид. Нэгэнт хүний нийгмээс гажин амьдарч чадахгүйгээс хойш зүүдэнд минь айлчилсан аймшигт төрхөө арьсан доороо нуугаад гудиггүй алхаж явахаас даа.

А.Дэлгэрмаа "Хэн нэгний нууцалсан дурлал" (зохиолын сэдэв)

2009-04-25T01:33:00.000-07:00

Арчаагүй, дорой болгож намайг дарладаг цорын ганц эзэн хаан бол дурлал.

...Над руу эргээд ирэхгүйг нь мэдсээр байж... учирсан өдрийн тэр л төрхөөр нь зүрхэндээ тээсээр явдаг зүдрүүхэн тэр дурлал...

...Бүх болзоо түүний хүссэний дагуу болдог байсан бол анх удаа миний хүссэнээр өглөө нар мандахыг хамтдаа харахаар боллоо.

Өглөөний зургаан цагт болзоод чиний ирээгүй тэр цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хяруу буусан сандал дээр удаан хүлээсэн. Ирээд суухад чинь дулаан байг гэж удаан суусан. Нар мандаж шувууд цуцтал жиргээд ч чиний ирээгүй олон өглөөний зургаан цагт би чамайг тэнд шантралгүй хүлээсэн. Хөгжилтэй, эелдэг зангаа инээмсэглэлдээ тодруулсаар над руугаа том том алхлан хүрээд л ирнэ дээ гэж итгэсээр л ...

...Олон сар өнгөрлөө. Одоо л би чамайг мартах болсон гэж өөртэйгөө тулгасан олон хундага хоосорсон ч би хууртсан. Тийм нэг гунигтай үдэш хаалга намуухан тогших чимээнээр шагайвчаар хартал уушиг зүрх амаар гарчих шахлаа. Хайртын минь аав зогсож байх нь тэр. Тэрхэн агшинд хүн гэгч яасан ч ихийг горьдоод амжчихдаг юм бэ дээ. Надаас уучлал гуйлгах гэсэн юм болов уу, эсвэл бэр гуйх гэж байгаа ч юм болов уу гэхчилэн галзуу хүн шиг баахан зүйл бодож, төдөлгүй хаалгаа тайлж орууллаа. Хадам аав минь болно доо гэж боддоог байсан тэр хүн орж ирээд: "Охин минь чи миний хүүтэй үерхэж байсан байхаа?" гээд намайг их л жигтэй ажигаад байв. Ганцаараа дарс ууж суугааг минь харчих вий гэхдээ зочны биш гал тогооны өрөөнд орохыг урилаа. Тэр хүн цай уунгаа их л гунигтайгаар шал ширтэж суув. Гэнэт над өөд эрсхэн хараад: "Та хоёр хэр удаан үерхсэн бэ?" гэхэд нь дотор пал хийгээд явчихав. "Бид үехсэн гэвэл ердөө гурван сар, харин танилцсан гэвэл багаасаа нэг анги байсныг та мэднэ дээ" гэж түгдчин байж арай гэж хариуллаа. Бүтэн зургаан сар сураггүй байсан хүүд нь гомдсондоо хоолой чичрээд хэлэх үг ээдрээд болж өгсөнгүй.

Таавар шиг тэр хүн олон таван үггүй намайг шуудхан л хувцасла хамт явъя гэлээ. Батаатайгаа уулзах нь гэх битүүхэн баяр төрөх тул элдвээр цааргалалгүй дагаад гарлаа. Тэдний гэрт ортол ээж нь намайг тэвэрч аваад цурхиртал уйлж гарав.

...Хоймрийнх нь гүнгэрваатай бурхны дэргэд Батаагийн минь дүрлэгэр алаг нүдийг мундаг сайн гаргаж зурсан хөрөг над өөд мэлтийтэл ширтэхийг хараад бүхнийг ойлголоо. Толгой аймшигтай хүчтэй өвдөж эхлэхийг мэдэрснээс биш тэр айлд галзуу юм шиг бархирч, орилж уйлснаа ч сөхөөрсөнгүй. Эд нар надад дургүй болохоор л ийм удаан хэлээгүй юм байна гэх гомдол төрж нулимс улам ихээр асгарна.

Жаахан сэхээрээд хүйтэн ус залгилах зуур аав нь намайг аргадаж бүх явдлыг тоочив. Батаа маань ердөө арав хоног эмнэлэгт хэвтээд өнгөрсөн, цусны хүнд өвчтэй гэдгийг нь хэтэрхий орой мэдсэн. Чамд үнэнийг хэлэх хэцүү ч бид түүнийг Америк явуулах гэж ятгаж байсан болохоор янз бүрийн охид хүүхэн ярихыг нь зөвшөөрдөггүй байсан. Харин саяхан хүүгийнхээ тэмдэглэлийн дэвтрийг олоод уншчихлаа гээд надад нэг дэвтэр сарвайв. Нээж үзэх зүрх хүрсэнгүй. Яг хэнд, юунд гомдоод, зөрүүдлээд байгаагаа ч ойлгосонгүй. Зүгээр л дэвтрийг авалгүй гараад явлаа.

Бараг нэг сар эрүүл өвчтэйн хооронд гэлдэрч явав. Амьдрал гэгч баян юм болохоор, Монгол оронд минь сайхан залуус элбэг болохоор тийм удаан гунигласангүй.

Харин хожим бодож байхад тэр хүмүүс ганц хүүгээс нь үлдсэн хүүхэд байж юуны магад вэ л гэж намайг хайж олсон юм шиг санагдах юм. Хайр гэдэг асар их энэрэл нигүүлслийг зүрхэнд ургуулж чаддаг хэр нь бас хор шар, жихүүн хүйтэн занг ч бий болгож чаддаг хар тамхи юм даа.

Би түүнийгээ мартсан гэж итгэн, олон өөр дурлалтай учирч алдаж, онож явсаар есөн жил өнгөрчээ. Гудамжинд түүнтэй минь хачин төстэй хүн зөрж өнгөрсөн тэр өдрөөс эхэлж ер бусын баярын совин төрж үе үе догдолдог болчихлоо. Гэтэл хэдхэн өдрийн дараа түүний минь гэрэл зураг дүрээрээ интернет хаягт байж байх нь тэр... Гар чичирч салганаад арай л гэж нээж үзтэл..... мэдээж биш байсан.

Дээд тэнгэрээс намайг санаад илгээсэн сүүлчийн чинь чихрийг амталсан болохоор одоо би юунд ч шунахгүй ээ.

Зүрх минь одоо л энэ хүнийг явуулж чадах ёстой тийм цаг үед иржээ. Үгүй бол сэтгэц мэдрэлийн өвчтэй болно гэж оюун ухаан минь айж, түгшиж байна. Хойд насандаа л хоёулаа дахин уулзъя даа, уучлаарай!

А.Дэлгэрмаа "Миний мөнгөөр барьсан чулуун овоолгыг хэнд зориулаа вэ?!"

2009-04-20T06:33:00.000-07:00

Манай улсад цорын ганц хамгаалагдсан газар бий гэж боддог. Тэр бол саарал, биш ээ зэгэл ордон. Бидний мөнгөөр биднийг л хамгаалаасай гэж хүсэх тул энэ утга жанцанг ердөө олохгүй юм.
Тэнд суугаа хүмүүсийг харин ч боол мэт байлгаж, харин ч биднээс дальдчиж амьдруулмаар байна гэх тэрслүү үгийг энд тас хийтэл хэлье.
Халаасныхаа оёдлыг язартал бидний мөнгийг хувааж авах шуналд идэгдээгүй бол утсан чинээ улаан амиа ингэж хоохойлох шаардлага гарахгүй байсан юм. Тэд шударга байсансан бол үхтэл хамгаалаад байгааг нь анзаарах ч үгүй байсан биз.

Саарал ордны өмнө сүндэрлүүлсэн тэр гоёмсог зүйл дээр хэн нэвтрэх эрхтэй байдгийг та ямар мэдэхгүй биш. Гэтэл тэндэхийн шатан дээр би ааваасаа ном дуулж, бидний хажуухантай дурлалт хосууд хайрын үг шивнэж, тэртээ дээд тавцан дээр нь хэн нэгэн шүлэг тэрлэж, биднийг тойрон хүүхдүүд шуугилдан гүйгээсэй гэж хүснэ. Тэгж байж тэр хөлдүү чулуун овоолго амь орж аравнайлагдах учиртай байсийм.
Яахав тэгж л тэр ордондоо хайр нь хүрээд байгаа бол бидэнд зүгээр л шат болон тавцанг нь үлдээгээд бусдыг нь тойруулаад мана л даа. Суух тухлах газаргүйдээ биш, биднээс үргэлж харамлаж, хажиглаж байдаг төрийн бодлогод зэвүүцдэгээ л ингэж илэрхийлж сууна даа.

Өчигдөр муу аавтайгаа талбай хөндлөн гарч явахад энэ бодол толгойд зурсхийн орж ирснийг хадгалж, хадгалж буулгаад орхилоо.

А.Дэлгэрмаа "Агуу аавын өчүүхэн үртэс би"

2009-04-16T17:29:00.000-07:00

Аавыг минь удаа дараа урин залж алт шиг үгсийг нь олонд хүргэж буй "Боловсрол суваг" телевизийн хамт олон та бүхэндээ баярлалаа.

Өчигдөр орой тус сувгийн "Нууцын хаалга" нэвтрүүлэгт аав маань мөн зочноор оролцов. Өвөлжөөний арын уул шиг нөмөртэй ааваасаа анх удаа сүрдлээ. Энэ хүний охин байна гэдэг ямархан том хариуцлага болохоо ч ичтэл мэдэрлээ. Учир нь шууд утсанд холбогдсон нэгэн үзэгч "Хүний үүсэл" хэмээх бүтээлийг улам өргөжүүлэн, судалгааны ажил болгохыг уриалж байв. Гэтэл үр хүүхэд бид нь тэс өөр сэдэвт нойр хоолоо умартан шамдаад аавыгаа ганцаардуулаад ч байгаа юм шиг санагдах юм. Ямар сайндаа л аав минь Өвөг монголчууд Америк тив рүү нүүдэллэж очоогүй гэх сэдвээр бичсэн нийтлэлээ "Би ганцаардана гэж үү, ёстой гонж" гэж нэрлэхэв дээ.
Урд оройны нэвтрүүлэг энэ сэдвээр эхэлсэн боловч сүүл рүүгээ хүний үүслийн нарийн учиг гогцоог хөндсөн халуухан яриа болж өрнөлөө.
Аав маань "Хүний үүсэл" хэмээх хоёр боть номоо миний бүтээл гэж цээжээ дэлдэхийн оронд хөдөлбөргүй үнэн биш гэж бодох аваас үгүйсгэн мэтгэлцэгчид гарч ирээсэй, бүтээлээ улам сайжруулахсан гэж чих тавин хүлээдгийг би мэднэ. Зарим жирийн уншигчдад дээрх хоёр боть арай нүсэрдэж байгаа гэх тул хялбаршуулж, зарим нэг сэдвээр баяжуулсан удаах номоо аав маань түмний хүртээл болгохоор цуцалгүй хөдөлмөрлөж байна.

Уг нь би Бат-Үүлд дургүй, гэхдээ эх орондоо хайртай болохоор доорх бичвэрийг блогтоо оруулав

2009-04-12T17:39:00.000-07:00

Олигархийг устгахын тулд Элбэгдорж ялах ёстой!

Олигархийг олигархи гээд хэлчихсэн чинь олигархи гэлээ хэмээн надад уурсав. Олигархийг олигархи гэхээс өөр юу гэх юм бэ? гэлээ. Гэтэл мань олигархи, бизнес хийж баяжсаны минь төлөө ад үзэж байна гэх юм. Нийтийн баялагаас хулууж баяжсаныг олигархи гэнэ, нийтэд баялаг бүтээж баяжсаныг капиталист гэдэг хэмээн хэлвээс мань олигархийн оюуны цараад ахадсан тайлбар болчихов. Аргагүй. Олигархууд, нийтээс олгосон эрх мэдлийг эд баялаг болгон хувилах шидийн ухаанд өдөржин шөнөжин суралцсанаас өөр эрдэм номонд дурладаггүйгээс оюун ухаан нь шалхайж тамирдсан тул харанхуй мунхаг нь дэндсэн байдаг. Аристотель гэвэл хаанахын жуулчин бэ?, Күнз гэвэл хэр мөнгөтэй хужаа вэ? хэмээж мэдэх жижиг гарын олигархи зөндөө. Гадаадад суралцаж галуу тахианы мах идэж сурсан томчуул нь шуналын сэтгэлдээ байнга дарлуулж явдаг тул ном сурахдаа үсгийг нь тайлсан боловч утгыг нь ухаагүйн харгайгаар мунхаг байдаг. Тэгээд мань олигархи миний хэлсэн үгийн утгын гүнд хүрч чадалгүй уурлаад арилж өгөв.

Хүний нийгмийн хөгжлийн түүхийг эдийн засгийн өнцөгөөс харвал хоёр үед хувааж болно. Зах зээлээс өмнөх үе, зах зээлийн үе хэмээн.Зах зээлийн өмнөх үед баялагийг эрх мэдлээр “бий болгодог” байв. Их эрх мэдлээр их баялагийн үүд, бага эрх мэдлээр бага баялагийн завсар гэсэн баялаг, эрх мэдлийн энгийн хуваарь эдийн засгийн хууль байлаа.Тэр үед эрх мэдлийн төлөө тулаан нь угтаа баялагийн төлөө өрсөлдөөн байсан хэрэг. Ийнхүү, зах зээлийн өмнөх үед, баялаг гэдэг нь шууд ойлгогдож байсан төрийн эрх мэдлийн төлөө аав хүү, эхнэр нөхөр, ах дүү,анги бүлгийн хооронд явагдах мөнхийн тулаанд хүн төрөлхтөн живсэн байлаа. Баялагийн үүд агаад хамгаалалт нь болсон төрийн эрхийг гартаа оруулахын төлөө хүү нь аавыгаа алж, эхнэр нь нөхрөө хордуулж, ах нь дүүгээ дүүжилж, язгууртанууд нь хаанаа цаазалж, ядуус нь баячуудаа шатааж байлаа. Цаазын ял гүйцэтгэдэг алуурчин өнөөдрийн Холливудын од шиг хотын бүсгүйчүүдийн унан тусдаг од байсан юм шүү дээ.

“ Нууц товчоо”-нд:
Хөрст дэлхий хөрвөж
Хөвчин улс хямралдаж
Хөнжилдөө унтах завгүй
Хөнөөлдөн тэмцэж байв” хэмээн бичсэн нь ерөөсөө хүн төрөлхтний байж байгаа царай, тэр үеийн цагийн байдлыг гайхалтай урнаар дүрслэн илэрхийлсэн яруу найргийн шилээвэр болсон юм. Афины өмчгүй демос, өмч хөрөнгөтэй олигархууд хоорондын дээр доороо орсон тэмцэл Платоныг “Улс”хэмээх утопоо, Аристотелийг “Улс төр”-өө бичихэд хүргэсэн. Аристотель; Карфагений олигархууд сонгогчдын саналыг мөнгөөр худалдаж аваад дараа нь төрийн эрх мэдлийг ашиглан, зарсанаа олон дахин нугалан хөлждөг байсан тухай бичсэн. Олигархи гэдэг нэр томъёо чухам энэ бүтээл дээр анх мөрөө гаргаж энэ цагийг хүрсэн юм даа.

Зах зээлийн өмнөх үед, олигархуудад уруу татагдан оюун ухаан ёс суртахуунаа тээрэмдүүлсэн хүн гэгч үнэхээр ”нүгэлт амьтан” байлаа. Шуналдаа хөтлөгдөөд улайрахдаа урвах шарвах, худалдах худалдагдах, хуурч мэхлэх, худал ярих зэрэг нүгэл бүхэнд гаршсан хүмүүний өөрөө өөртөө тарьсан зовлонг хараад цочсон Будда хүн төрөлхтөнд шуналаа тэвчиж гэгэээрэхийг уриалаад, өөрийн биеэр үлгэрлэн хаан титэмээсээ татгалзан даяанчилсан аж. Аргаа барсан Христ дагалдагч нарынхаа урвалтыг мэдсээр байж тэдний нүгэлийг үүрэн загалмайнд цовдлуулахдаа “Бурхан минь тэдний нүгэлийг өршөөгөөч” хэмээн орь дуу тавин орилсоор амь тавьсан билээ. Хэрэв та, Бурхан багш, Христ нарын сэтгэлийн шаналангийн хэлтэрхийгээс өнөөдөр өчүүхэнийг ч гэсэн амсаад үзэхсэн гэвэл манай олигархуудын бий болгосон нүнжиггүй болоод ичгүүргүй улстөрд хоромын төдий ороод гархад л болно.

Хүн төрөлхтний аз гийхэд Адам Смитийн “Үндэсний баялаг” болоод Аж үйлдвэрийн хувьсгалын ачаар 19-р зуунд зах зээл хэмээх инститүц бий болсон юм. Зах зээл бий болсоны ачаар хүн баяжихыг хүсвэл хүмүүсийн хэрэгтэй зүйлийг үйлдвэрлээд зархад хангалттай боллоо. Хамгийн гол нь хүн ардад хэрэгтэй байгаа тэр зүйл, түүнийг хүргэх арга замыг зөв олж хараад ажиллах хэрэгтэй. Эрх мэдэл албан тушаал уруу хошуурах шаардлагагүй болжээ. Ийнхүү,зах зээл дээр хэрэгтэй зүйл, өөрөөр хэлбэл баялагийг бүтээн нийлүүлээд хөрөнгждөг шинэ хүн бий болов. Түүнийг капиталист хэмээн нэрлэсэн билээ. Форд хямд төсөр суудлын машин хийж зах зээлд нийлүүлээд асар их баяжав.Түүнд баяжихын тулд Америкийн ерөнхийлөгч,эсвэл конгрессын гишүүн болох ямар ч хэрэг байсангүй.Акио Морито зах зээлд эрэлттэй телевиз, бага оврын хөгжим тоглуулагч зэргийг хийж нийлүүлээд Японы хамгийн баян хүний нэг болсон.Ингэхэд нь түүнд Японы ерөнхий сайд болох шаардлага байсангүй.Пол Макартини залуучуудын хүссэн дууг нөхдийн хамт дуулаад тэрбумтан болсон.Хатан хаанаасаа хол илүү баян гэдэг. Билл Гэйтс программ бичээд л тэрбумтан болсон юм.Капиталистууд баялгийг бүтээгчид авай.Тэд,эрх мэдлийн хүчээр биш зах зээлийн ачаар баяждаг билээ.

Зах зээлийн өмнөх үед олигархууд овойж байсан бол зах зээлийн үед капиталистууд мандав. Уг нь зах зээлийн үед олигархи устах ёстой байв. Гэтэл, сармагчин, хүн төрөлтэйгээ зэрэгцэн байдаг шиг олигархи капиталисттай зэрэгцэн амьдарсаар байна. Энэ гаж үзэгдлийг судалж үзсэн социологчид;баяжих шуналтай боловч тэр хүслээ гүйцэлдүүлэх “чалх”-гүй хүмүүс, “төрөөс төрсөн тэрбумтан“ болох замыг сонгосноор шинэ олигархууд бий болдогийг тогтоосон ажээ. Тийм олигархийн нэг нь та юм шүү дээ гэдгийг мөнөөх надад уурссан мань олигархид ураг төрөлийнх нь түүхтэй хамт хэлж өгөх гэсэн боловч сонсож тэвчилгүй арилж өгсөн юм даа.

Олигархууд юугаараа аюултай вэ? Нийгмийн ёс суртахууныг эвдэлж хүнийг нүнжиггүй болгох зэргээр олон аюул тарина. Гэхдээ хамгийн том аюул нь төрийг “хулгайч” болгодог. Олигархуудад эзлэгдсэн төр хулгайч байдаг. Төр нь хулгайч болжухуйд тухайн ард түмэн хөгжиж дэвших нь бүү хэл сүйрч устахгүй тогтвол их юм. Нэн ялангуяа манайх шиг жижигхэн улсад сүйрэл шууд нүүрлэх бүр магадлалтай.Олигархи яахав дээ,хөрөнгөө аваад арилж өгнө. Тийм учраас, тэд улс орондоо хоноцын сэтгэлээр ханддаг юм. Харин бид үлдэнэ.
Энэ удаагийн ерөнхийлөгчийн сонгууль бол төрийн байгууламжийн олигархи дүрсийг халахын төлөө тэмцэл юм. Өөрөр хэлбэл олигархийг “устгах” ажлын эхлэл. Үүнийг манай намын гишүүд,дэмжигчид,ард иргэд маань тун хариуцлагатайгаар ойлгох хэрэгтэй. Тэгээд Элбэгдоржийг ялуулахын төлөө бид бүгдээрээ алд биеийг алдартал гүйх ёстой. Эс тэгвэл олигархууд намайг унагаж дөнгөсөн шигээ Элбэгдоржийг бас хийнэ. Элбэгдорж ялах ёстой. Өөр сонголт та бидэнд байхгүй ээ!
УИХ-ын гишүүн Э.Бат-Үүл

А.Дэлгэрмаа "Намбарын Энхбаяр дарга ахад амжилт хүсье!"

2009-03-26T18:25:00.000-07:00

Бага байхад манайх Монгол банкны дэд ерөнхийлөгч асан талийгаач Аюуш ахынхтай хөрш байлаа. Тухайн үед бид "Аюуш дарга ах" гэж авгайлж ээж аавыгаа инээлгэдэг байв. Уг нь их мундаг, бас сайн, сайхан хүн болохоор бид хүндэлж байгаа ухаан нь тэр л дээ.

Дарга гэдэг үг энэ цаг үед харин хүндэтгэл гэхээсээ илүү захиргаадалт, эзэрхийлэл гэсэн утгыг илүүтэй илэрхийлэх болсон. Барууныхаар бол BOSS гэх шүү ухааны утгатай юмдаг уу даа.

Одооны ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр намайг их сургууль төгсдөг жил ерөнхий сайд байсан юм. Мань эр "PR" гэдгийг яруу тодоор, өнгө бүрээр хийдгийг мэдэхгүй биш. Ээлжит ажиллагааных нь овоо хараанд ядарсан оюутан бид өртчихсөн юм даг. 2002 оны хавар сэтгүүлзүйн төгсөгч оюутнуудын шилдэг гэснийг нь сургууль бүрээс түүж ирээд саарал ордонд "Ерөнхий сайдын сургалт" гэдэг юманд хамрууллаа. Эгч тэр жагсаалтанд нь багтаад орчихгүй юү дээ. Эхэндээ ч өдрийн I,II хоол, хоол хоолдоо ерөнхий сайд дарга ахтай хамт идээд догь л сууцгаалаа.

Хичээл бүрийн хагас хувь нь тухайн салбарын мэдээлэл, мэдлэг, харин үлдсэн хагас нь эв хамт нийгэм (социализм)-ийн ухуулга гэж болохоор ХУ намын сурталчилгаа байлаа. Н.Энхбаяр туслахуудаараа тухайн нийгмийн гайгүй гэсэн толгойнуудыг сонгож авдгийг бол хүлээн зөвшөөрөхөөр байсан. Харин өөрийнх нь яриа яг одоогийнхоос ялгараад байх нэг их содон зүйлгүй... тиймэрхүү л болоод өнгөрнө. Хэрэв хэн нэгэн оюутан босоод эсэргүүцлийн үг хэлбэл урвагч мэт үзэж, нухчин дарах шахам юм болно оо, бас болоогүй.

За, сургалтын тухайд ч яахав, хүний сэтгэдэг зүйлийн л нэг. Харин ах Данзан өөрийнх нь тэр сургалт гэж нэрийдсэн зүйл хувь хүмүүсийн амьдралд муу нөлөө үзүүлснийг мэдэхгүй л сууж байгаа. Тухайлбал Хишгээ (дотны найз нарын нэг) маань тухайн үед ММ агентлагт чамгүй хугацаанд дадлага хийгээд , жинхэлж үлдэхэд болохоор байв. Гэтэл нэрэмжит сургалт ухуулгадаа хамруулсан оюутнуудыг ажлын байраар хангах нэрийдлээр Намбарын Энхбаяр агаа өөрийн хэвлэл мэдээллүүддээ хувиарлажээ. Найз маань "Засгийн газрын мэдээ" хэмээх огт өөр төрлийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ороод тэс өөр болохоор дасалгүй аль ч үгүй юм болсон. Тэгээд яах ч аргагүй Төв аймагтаа буцаж очин мэргэжлээрээ ажиллаж байна. Үүнээс ч дор юм сургалтаас хойш олон сонсогдсон ч тоймтой, баримттай нь энэ л байна.

Би гэгч том толгойлсон хүн яахав тэрийг нь төгсөөгүй л дээ. Тухайн үед Н.Энхбаярын Нийгмийн бодлогын зөвлөхөөр ажиллаж байсан, элэгний алдарт эмч Хатанбаатарын лекцийг хамгийн сүүлд сонсож аваад түүний арав хоногийн бясалгалд гуйж байгаад суучихсан юм. Тэнд хэнтэй ч, юу ч ярихгүйгээр, ялангуяа дэмий яриа ухуулга сонсолгүйгээр арав хоног "диваажинд" байж байгаад ирсэн.
Мэргэжил нэгт төгсөгч нарын надад ховолсноор ерөнхий сайд дарга ахын хэвлэл мэдээллийн албаны Оюун... хэн ч билээ хүүхэн "Тэр том толгойлсон охин энэ янзаараа хаа хол явахыг нь харна аа" гэсэн гэнэ лээ. Хаа хол явааг минь харж чадах болов уу даа. Миний бичлэгүүдэд хааяа гардаг Дамбийжаагийн тоодгоруудын нэг нь тэр.
Би тэр бодлогын шинжтэй, сургалт нэртэй тархи угаалтынх нь төгсөлт хүртэл тэвчээд, төгсөлтийн тэтгэлэг нэртэй, тэдний хахууль маягтай өгсөн 50 000 төгрөгийг нь аваад чихэр авч идэх юм байж л дээ, ухаан нь...
Дээрх шиг арга хэрэгслээр PR хийгээд, овгор шороо болгоны орой дээр гарч туг мандуулах нь холгүй харайлгаад байх ёстой юм бол би ч гэсэн улсын ДАРГА АНИА болмоор л байна шүү :Р
Эцэст нь хэлэхэд. Намбарын Энхбаяр дарга ах хойч үеэ ядаж ийн доромжлохоо байчихвал хамгийн том амжилт нь тэр шүү дээ. Амжилт хүсье!

Бүр ч том соёлын шок

2009-03-25T23:26:00.000-07:00

Миний утсаа хаясан түүхийг уншаад хүмүүс тэр ахыг ховор хүн гэжээ. Би ч бас тун ховор, сайн хүн гэж итгээд байлаа. Гэтэл тийм хүн элбэг болсон юм биш үү, таминь ээ.

Надад тохиолдсон явдал бол юу ч биш. Найз Байгалмаа маань намайг утсаа гээж будилснаас хоёр хоногийн дараа бас таксинд утсаа гээчихэж. Шөнө дөл болсон байжээ. Одоо ч өнгөрсөн биз гэж бодоод мань хүн тоох ч үгүй унтахаар хэвтсэн гэнэ. Гэтэл мөн л нэг залгаад үзэхээр шийдэж л дээ. Жолооч ах ч утсанд нь хариулаад гэрийнх нь хаягийг авч, орцных нь кодыг асууж орж ирээд утсыг нь өгч ямар ч шагнал сэлт, ядаж үйлчилгээний нэмэлт хөлс ч авалгүй "Баяртай!" гээд яваад өгсөн гэнэ.

Таксины жолооч ах нар охид бүсгүйчүүдийг соёлын шоконд оруулаад байхыг бодоход гайгүй цаг ирж байгаа юм биш байгаа???

А.Дэлгэрмаа "Соёлын шок"

2009-03-22T20:06:00.000-07:00

Амралтын өдөр айл хэсч яваад таксинд утсаа унагаачихсан юм. Мэдэнгүүтээ өөрийн дугаарт баахан залгаад авахгүй болохоор нь эрхээ хаалгахаар Мобиком дээр очсон юм л даа. Тэгээд хаалгахын өмнө юмыг яаж мэдэх вэ гээд дахин нэг залгаад үзтэл авч байнаа. Хэдэн төгрөг нэхэх бол, за даа нэхсэнийг нь л өгнө дөө гэж бодсоноо нуугаад яахав. Учир нь ажил хэргийн өч төчнөөн дугаар хадгалаастай байлаа. Тэгтэл тэр жолооч ах тоглоом шоглоом хийж байснаа "За хө буусан газраа хүлээж бай. Ах нь утсыг нь саяны үйлчлүүлэгчид алдчих шахлаа. Одоохон аваачаад өгье." гэдэг байгаа. Тэр ч бас яахав, хэр баргийн нас тогтсон хүн авчраад өгчих байх л даа.

Би гэж баярласан хүн утсаа аваад хэдэн төгрөг сарвайхад тал нь хангалттай гэдэг байгаа. Мөнгө нэхээгүйд нь, бас утсыг минь алдчихалгүй надаас дээр эзэн болоод аваад ирсэнд нь баярлаад буцааж авсан ч үгүй. Энэ болсон явдал намайг ойрд таараагүй соёлын шоконд оруулсан шүү.
Эдийн засгийн хямрал гээч нь бүх хүнд нөлөөлчихөөгүй л юм байна.

А.Дэлгэрмаа "Савангийн дуурийн эсрэг дайн зарладаг юм билүү?"

2009-03-20T00:48:00.000-07:00

Солонгос улсад бүтээсэн олон арван "савангийн дуурь"-ууд зурагтын суваг болгоныг эзэлчихлээ. Энэ ч одоо бүр дүүрч. Гэтэл өсвөр үеийнхний хүмүүжилд айхавтар хортой нөлөө үзүүлж байгааг уучлах арга алга. Одооны охид хөвгүүд солонгос үндэстэн юм шиг төрхтэй болсныг би шүүмжлэх гэсэнгүй. Харин аймшигтай өшөө хорслын хүүдийнүүд болчих вий гэж айж байна.

Яагаад би яншаад эхлэв гэхээр орой бүр UBS сувгаар гарч байгаа "Эхнэрийн урхи" гэдэг олон ангит киноноос боллоо л доо. Зээ дүү минь бүр шүлэнгэтэн үзэхийг яана. Кино зохиолч, найруулагчийн хувьд бол ярих юм алга оо. Харин агуулгыг нь товч хүргэвэл:

Нэгэн хормойгоо чирсэн хүүхэн бүтэлгүйтэж яваад их муу хүнтэй суучихаж л дээ. Тэгтэл гэрт нь хамт өссөн, санаа муутай, өнчин найз нь нөхөрт нь дурлаад, ер нь л бүх зүйлд нь атаархаад сүйд болно. Нөгөө хормойгоо чирсэн дорой хүүхэн чинь нөхөртөө бүү хэл хадам аав ээждээ ч таалагдаж, сэтгэлийг нь татах увдисгүй үхээнц царайлаад л яваад байна. Тэгж тэгж эр нөхөр дотны найз хоёртоо бүх амьдрал, аз жаргалаа алдана. Далайн усанд живсэн гэж байтал нэг сайхан сэтгэлтэй залуу авраад гэртээ авчраад сэхээрүүлж л дээ. Тэгээд л өш хонзонгоо авч өгнө дөө хөөрхий. Бас болоогүй ээ урьд нь хормойгоо чирээд хормогч өмсөөд зогсож байхдаа хөгжиж дэгжихийг огт бодож байгаагүй хэр нь өшөө авах болсон чинь хэд хэдэн хэлийг хэдэн өдөрт сурчихав гэнэ шүү. Өнөөх санаа муутай найз, нөхөр хоёрынхоо үйл тамыг үзэж байгаа тухай үйл явдал яг одоо өрнөж байгаа.

Зээ дүү минь уг нь их сайн охин. Гэтэл өнөөх хормойгоо чирсэн хүүхнийг шазуураа зуугаад өс хонзонгоо аваад, хүмүүсийг санаатай хорлоод байхад баясаад хөөрөөд байхыг яана. Ингэж хүнд хонзогнох ёстой гоё юм байна гэдэг бодлоос өөр зүйл хүмүүжилд нь үлдэхгүй нь тодорхой. Түүгээр үл барам хормойгоо чирсэн дорой хүн бол хамгийн сайн хүн гэсэн үндсэн дүгнэлт энэ хачин цувралд нь яваад байгаа. Одоо бүр байчихаад эрэгтэй дүү маань хүртэл үйл явдлыг нь сонирхож эхэлж байна гээч.

Энэ муухай давалгаа хэзээ татрах юм бол доо.

А.Дэлгэрмаа "Би чамд хайртай"

2009-03-18T02:00:00.000-07:00

Үүнийг уншигч залуу минь, би чамд/танд хайртай!

Аавдаа, ахдаа, хайртдаа хайртай шиг... тэнгэр язгуурт Монголынхоо бүх эрсийг зүрхэн тушаа хайрлаж, тархин тушаа хүндэтгэн бодном.

Хий нь гарсан бөмбөг шиг шалчийсан дорой эрс тааралдах нь бий боловч хийлэгч насос нь монгол бүсгүй бид гэж цагаатган боддог. Тэгэхдээ гайгүй ээ, тийм эрчүүл хэт цөөхөн байдаг юм.

Бүсгүйчүүл хэт хүчирхэг болсноос монгол эрчүүл тэдэнд тэнцэхээ болиод ганц бие хүүхнүүд олширсон гэнэ үү? Үгүй юм аа. Зүгээр л дурлалцах зав чөлөө хэн хэнд нь олдохгүй байгаа юм. Дээгүүр залрсан "доогуур" хүмүүс нийгмийн зөв тогтолцоог бий болгоогүйгээс өнөөгийн залуус бид тэгж ч эцэг эхийн эрүүл мэнд, ингэж ч оюутан дүү нарын нийгмийн асуудал гэж явсаар нэг л мэдэхэд ганц биеэр гучин нас хүрэх нь энүүхэнд байна шүү дээ.

Бүсгүйчүүд гадаад хүнтэй олноор сууж байна гэв үү? Үгүй дээ. Тэд зүгээр л тэднийг жаахан хэрэглэж байгаад буцаад ирнэ гайгүй. Ирэхгүй байлаа ч монгол гень илүү хүчтэй тул тэднээс монгол эрс төрөх болно. Ирэх бодолгүйгээр харийн эрсийг дагаад явсан бүсгүйчүүлд хэдэн үг хэлдэг юм билүү. Та нар нүдээ нээгээд монгол эрсээ хар л даа. Хорвоогийн өөр аль ч өнцөг булангаас авхай минь чи монгол эрстэй дүйцэхийг нь олохгүй. Ханхар цээжтэй, тэнэгэр нуруутай, уужуу ухаантай, зөөлөн сэтгэлтэй ийм эрс өөр хаана ч байхгүй гэж мөрийцөхөд ч би алдахгүй. Тэд маань ийм болохоор монгол бүсгүй өнгөлөг байдаг юм...

Харийн эрсийн нүдэнд их л бодож оч сүүмэлздэг бол, миний Монголын эрс гал шиг харцаар төөнөдөг болохоор бүсгүйчүүд бид чинь та нарт тушигдаад байдаг юм аа.

Энүүхэндээ гэхэд би их дурламтгай эмэгтэй. Тэгэхдээ л нэг ч удаа гадаад эрийг мөрөөсөн зүүдэлсэн удаагүй. Над шиг мянга мянган монгол бүсгүй яг чамайг мөрөөсөн суугаа. Яагаад гэвэл эр хүн чи эзэн Чингисийн голомтыг сахигч ихэс дээдсийн цусан улбаа!

Ийм л болохоор эгэл жирийн монгол эр хүн чамдаа/таньдаа би хайртай!

А.Дэлгэрмаа "Тэмдэглэлийн дэвтрийн хамгийн шар хуудсууд"

2009-03-10T01:39:00.000-07:00

Саяхан нүүж орсон байранд маань намайг амьдрал угтлаа. Тэр бол ваартай амьдрал. Хоосон өрөөний цэлгэр цонхны тавцан дээр том савтай цэцгийг хэн нэг нь орхиод нүүжээ. Хэзээ нэгэн цагт тэр цэцэг миний ирээдүй дэх цэцгийн хүлэмжний хамгийн ууган нь болж хойморт залрах ч юм билүү. Хар багаасаа талийгаач дүүгийнхээ дурсгалд зориулан цэцгийн хүлэмж байгуулаад, дүүгийнхээ өмнөөс зуун хүнд цэцгийн баглаа бэлэглэнэ гэж мөрөөддөг байснаа гэнэт саналаа.

Наран ээвэр тэр өрөө эрч хүчээр дүүрэн, хүсэл мөрөөдлийг минь улам баяжуулах амьдралын минь шинэхэн хуудаснуудын өнгөлөг хавтас мэт... Хэсэгхэн бодол болж суухдаа туулж өнгөрүүлсэн он жилүүдээ дурслаа.

Алтай хотод хиймэл ногоон нууртай нэгэн цэцэрлэгт хүрээлэн байх. Манай гэрийн ойролцоо тул би тэнд очих дуртай охин байж билээ. Тэгэхдээ хэн нэгнээр үүрүүлж явахгүй л бол алхаж чаддаггүй үе мөч, тулгуур эрхтний хүнд өвчтэй байлаа. Тэртээх хүнд жилүүдэд манай гэр бүлд хэтэрхий олон үхэл хагацал, өвчин зовлон тохиолдож, ээж аавын минь цээжний махыг барж өнгөрсөн. Хамгийн хөгийн нь аав маань аймгийн банкны ерөнхий нягтлан бодогч, банк санхүүгийн тэргүүний ажилтан, ээж маань шинэ бүтээл, оновчтой саналын эзэн, гавшгайч хүн байлаа. Хамгийн шударга, хамгийн хөдөлмөрч хүн хамгийн дорой амьдардаг урвуу нийгэм байсан юм. Ажилсаг нь дэндсэн аав ээж маань үр хүүхэддээ тэр бүр анхаарал тавьж амждаггүй, анхааръя ч гэсэн хүнд суртлын гай их байлаа. Ажил ажил гэсээр хүүхдүүдээ тураагаад алчихсан юм биш, харин нийгмийн буруу тогтолцоо шударга хүмүүсийн амьдралд энэ мэт толбо үлдээх нь цөөнгүй байсан юм.

Ахын сайхан ааш хөдөлж намайг үүрч гарахгүй л бол өдөр хоногийг чийгтэй байшинд өнгөрөөсөөр хөл маань улам муудаж байлаа. Талийгаач дүүтэйгээ гэртээ цоожлуулаад л үлдэнэ.
Хүнийг мал мэт үздэг байсан тэр нийгэмд өнөө ч дургүй хүрдэг. Тэр цагаас хойш нэг их удалгүй бие маань сайжирсан ч хожим тав зургаадугаар ангид байхаас хөл маань тэвчишгүй их өвдөөд арай гэж алхдаг боллоо. Шарандаа бууж өгөхгүй юм шүү гэж өглөө бүр нарнаас урьтан босч шүд зуун алхсаар, алхаагаа бага багаар хурдасган гүйж сурлаа. Хэдийгээр онц сурлагатан нэртэй боловч ганц биеийн тамирын хичээл дээр гурав авдаг хүүхэд байв. Нэгэн өглөө байшингийнхаа дээвэр дээр гараад Ширхэнцэг уулын ар хойрмойноос нар мандахыг харж суухад сэтгэлдээ анх удаа өөрийн хүч чадлыг мэдэрч, хачин их аз жаргалтай байж билээ. Тэр бол миний өвчин хэмээх хадны мангааг ялсан баатарлаг тулааны минь тэмдэглэлт өдөр байв. Тэжээлийн доройтолтой, хожуу хөгжилтэй, майга хөлтэй тэр охин өдгөө юу хүссэнээ хийж бүтээдэг, өөртөө хачин итгэлтэй, аз жаргалтай эмэгтэй болсоон.

Тэр үед айлын хүүхдүүдийн аав ээж гадаад юм уу, Улаанбаатар яваад ирэхдээ амттан шимттэн, тоглоом, хувцас авчирдаг бол манай аав ном авчирдаг байлаа. Биднийг номонд дуртай, бусдаас хувь илүү хүн болгох холч ухаантай аавдаа одоо баярладаг. Өнөө цагт миний эцэг эх шиг ажилсаг, бүтээлч хүмүүс хичнээн сайхан амьдрах боломжтой билээ дээ. Гэтэл тэд минь хүний нутагт найман сайхан үрийнхээ дөрвийг алдаж гол нь харлаж суусан. Тэднийхээ дусал нулимс болгоны үнэ цэнийг бид нөхөн хүн шиг хүн болцгоосон юм. Алган дээрээ талхны үйрмэг хийгээд иддэг байсан гэвэл зээ дүү нар маань итгэж өгөхгүй л болов уу. Ингэж МАРКСИЗМ, МАТЕРЛИЗМ, СОЦИАЛИЗМ гэдэг хадны мангаанууд эцэг эхийн минь сайхан залуу насыг залгин одсонд зэвүү хүрдэг. Тэгэхдээ нийгэмд хувьсгал гарахад ухаалаг аавын минь хүч хөдөлмөрөөр өрх гэр маань жам ёсоороо өөдлөн дэгжсэн.

Матерлизмыг магтан дуулсан нэгэн залуугийн сэтгэгдлийг сая уншаад инээд хүрч суулаа. Хүсч тэмүүлэх, сэтгэн бодох ер нь бүх эрх чөлөөг хаан боосон, хүнийг оюуны гэхээсээ амьтанлаг чанар луу түлхдэг тийм нийгэмд л тийм матерлизм гэдгийг магтан дуулдаг байсан юм. Ер нь -ИЗМ гэдэг дагавар чинь өөрөө маапаантай зүйл юм шүү. Одоо номчирхолгүй өөрийн түүхээ сөхье.

Ахтай минь тэрсийн хоёр сайхан залуу, харин надтай тэрсийн хоёр сайхан бүсгүй байх байлаа. Хоёр ах, бас том дүүгээ өөд болоход би их бага байсан болохоор ой тойнд юм үлдсэнгүй. Харин бага дүүгийнхээ нүдийг одоо хэр нь санадаг. Тормойсон том алаг нүд нь хачин зөөлөн харцтай. Хацар нь бумбайгаад хазаад авмаар эгдүүтэй.

Бага дүүгээ сүүлийн замд үдэхэд хүйтэн хайрцган дахь түүний минь хөөрхөн хоёр хацар дээр гялтганасан нунтаг зүйл харагдахад арчаад авмаар байж билээ. Тэгэхэд надаас бусад нь уйлсан. Хачин их уйлсан. Аав минь бүтэн долоо хоног уйлсан. Ээж минь өнөө хэр нь зүрхэндээ уйлж л яваа. Харин би хүүхэд юм хойно үхсэн гэдэгт нь итгэж чадахгүй л байлаа. Хоёр ч удаа ижил зүүд зүүдлээд, сүүлдээ халуураад дэмийрч байснаа санаж байна. Тэр зүүдэнд ах маань дүүг хөтлөөд над руу ирж яваад л замхарчихаад байлаа. Дүүгийн өөд болсон шалтгааныг сүүлд сонсох нь ээ, булчингийн тариаг андуураад судсанд нь хийчихсэн согтуу сувилагчийн хар гай гэнэ лээ. Би тэр согтууд одоо өс санахгүй ээ. Харин дээр дурьдсан хадны хар мангаануудад бурууг тохож боддог. Хэзээ ч би харууслын нулимс унагаагүй, унагаахгүй. Учир нь би ид шидийг бүтээнэ. Тэднийг амьдруулна, өөрийнхөө дотор амьдруулна. Одоо ч гэсэн хоёр дүү минь миний дотор өсч торнин байгаа. Миний дүү нар амьд сэрүүн гэж батлах болно. Тэднийхээ амьдарч чадаагүй амьдралаар би давхар амьдарна. Хөөрхөн дүү нарынхаа эдлээгүйг эдэлж, сураагүйг сурч, хийж чадаагүйг би хийх болно. Тэднийхээ бусдад гайхуулж чадаагүй гоо үзэсгэлэнг биедээ шингээгээд ихэмсэг алхана яадаг юм. Сэтгүүл зүй, Байгаль орчин, Түүхийн салбаруудад гурван хүн шиг амжилт гаргах болно. Тэгээд гурван хүний эдлэх аз жаргалыг тэднийхээ өмнөөс эдэлж амьдарна гэж дотроо шаралхан бодож явдаг. Тэгж чадвал аав ээжийн минь эмтэрсэн элэг бага ч болов илаарших байх гэж горьдоно. Харин хоёр дүүгээ өөртөө тээж очоод, биеийг нь үхүүлсэн ч сэтгэл, оюуныг нь хөнөөж чадаагүй гэдгийг чинь баталж -изм-ээр төгссөн нэртэй Хадны мангаа чиний булшин дээр би нулимж орхино.

Энэ бүх бодлыг гаднаас орж ирсэн хөөрхөн зээ дүү минь тасаллаа... Дөлгөөн аалиараа миний дүүтэй хачин адилхан Ноко минь намс намс алхан ирж яваа нь зүүд биелэх мэт ээ...

Утгын гажуудал

2009-03-02T20:31:00.000-08:00

Туйлширч байна гэж шүүмжлүүлэх байх. Тэглээ ч үнэн юмыг яалтай билээ.
Бид Чингис хааныхаа онгоныг хайгаад л нүүгээд байдаг. Үнэндээ бол ОНГОН дагшин гэж дэмий нэрлээгүй байлтай. Монгол хүн чинь онголсон газар хөндөх нь бүү хэл сэтэртэй малаа ч ширүүхэн шилбүүрддэггүй жудагтай сайхан заншилтай. Тэгэхээр их эзэн Чингис хааныхаа онгоныг лав монгол хүн хөндөх гэж улайрахгүй. Улайраад байгаа хүн ямар үндэстэй болж таарч байна. Гайхмаар юм ч олон байх юм даа.

А.Дэлгэрмаа "Андуурал"

2009-03-01T20:00:00.000-08:00

Монголд сэдвийн андуурал газар аваад байна. Учир юу гэвэл УИХ-ын гишүүд нь өөрсдийгөө цагаан сараар нэг бол загвар өмсөгчид, эсвэл дуучин, бүр аль эсвэл бөх гэж андуурдаг. Бусад үед кондуктор ч юм шиг. Улс оронд ухаж төнхөх олон асуудал байсаар атал зурагтын сувгууд болгонд ФМ радиогийн нэвтрүүлэг зонхилж байх жишээтэй. Бүх яам, тамгын газар нь аль болох тэс өөр мэргэжлийн хүнээр толгойлуулдаг уламжлал тогтсон. Тэгээд ядарсан хамаатан садан, найз нөхдөө эхэлж өөд нь татаад дараагаар нь улс орны асуудалтай танилцсаар байтал дараагийн сонгууль эхлэх нь энүүхэнд. Сонгуулийн үед дээр дооргүй эрүүнийхээ чилээг гартал хэрэлдчихээд, сонгуулийн дараа "галын наадам" хийгээд л нам жим. Магадгүй өнөөх галын наадам нь "Өнөрмаа өөрийгөө шатаадаг"-аас дор үзэгдлээр дүүрэн юм болсон.
Бялууны булан олдсон болгон амандаа сүүл үмхсэн хүүхэд шиг таг болдог уламжлал энэ удаад ч хэвээр. Инээдмийн жүжгийн ээлжит үзүүлбэрийг дэглэдэг их цөөн хүн бий. Харин өнөө хэдийг эсэргүүцэгчдийг эсэргүүцдэг, өлсгөлөнгийн эсрэг өлсгөлөн зарладаг "Дамбийжаагийн тоодгорууд" бас цөөнгүй. Булхайн эзэд цаг цагаараа байх юм шиг тайван суух нь уул шугамандаа их л том эндүүрэл болж байна даа. Бидний (1980-аад оныхон болон үүнээс дараа үеийн залуусын) үе ирж байна. Будлианы эзэд хөөрхийс баастай сүүлээ хавчин, булхайгаа сугавчлаад хаана нуугдаж, хаашаа зугтахыг харах болно. Тун удахгүй тэд зөвхөн инээдмийн, эмгэнэлт жүжгийн сэдэв болон хоцорвол их юм бөгөөд түүхийн тавцангаас арчигдана гэж хөх инээдээ барьж ядан хэлмээр санагдаад байх юм. Залуу нас, эрх чөлөө хоёрыг хуйвалдаан, хэлмэгдүүлэлт хоёроор боомилох цаг эцэслэх боллоо. Тэд нар сэдэв андууран наадацгааж л байг. Харин толгой дээр нь цахиур хагалах хойч үе бид их шуурганы өмнөх намжим байдал шиг яг дэргэд нь бойжин байна.

Залуус та бүхэнд уриалах ганцхан үг байх тул энэ бүх бухимдлыг эрээчлээ. Учир юу гэвэл ерөнхийлөгчийн ээлжит сонгууль ойртож байгаатай холбогдуулан "шоудах"-аар Бурханхалдун уулнаас эзэн Чингисийн онгоныг хайх нэрийдлээр сэглэн талхилах санаатай байна. Чингисийн онгон олоод сүйд болох нь юу л бол. Олохгүй байсан ч тэр үеийн нэгэн язгууртны булшийг олоод ардын баатар болох нь тодорхой. Тэгээд шоудагч нь сонгуульд ялсныхаа дараа "Өө, биш байсан юм байна лээ, сөү соррий" гээд сууж байх бий вий. Гэтэл түүхийн хойморт шүтэгдсэн онгон дагшин байгаль гэдэг бидэнд мянган ширхэг Чингисийн онгоны дайтай үнэ цэнэтэй. Тиймээс энэ утгагүй эрлийг зогсоохын төлөө нэгдмээр байна. Үүнтэй холбоотой мэдээлэл байвал надтай хуваалцахыг гуйж байна.

Г.Армаа. "Би ганцаардана гэж үү, ёстой гонж" (зохиогчийн нэрийг дурьдан, засваргүй хэвлэн нийтлэхийг зөвшөөрнө)

2009-02-17T18:55:00.000-08:00

Дэлхийн түүхийн хамгийн учир битүүлэг юмны нэг нь “Америкийн индианчууд хаанаас гаралтай вэ” гэдэг юм. Үүний ээдрээ зангилааг тайлж гэмээ нь харилцан хамааралтай үй олон асуултад зөв хариулт өгч чадах нь сэжиггүй. Дэлхийн олон эрдэмтэд үүнд хариу олох гэж мачийж ирсэн ба одоо ч шамдсаар л. Харамсалтай нь тэд ШУ–ны ертөнцөд хаа сайгүй тархсан, “аливаа юмыг өдгөөчлөх” архаг хуучид идэгдсэн учир, аль болох хялбархан шийдчихэж болмоор сэжмийг шүүрч аваад л “Монголчууд Америкт очсон” хэмээн хашгиралдаад унав. “Худал үгийг мянга давтваас үнэн болдог” гэгчээр энэ үг явсаар “сармагчингаас хүн үүсдэг” шиг ШУ–ны онол, баримтлал болоод явчлаа. Юуных нь тийм юм байх вэ дээ. Монголчууд Америкт очсон эсэх талаар, амьдрах хэв маяг, зан заншил, суртал мэтийг нэвт мэдэхийн хувьд Монгол хүн л зөв харьцуулалт хийж, зөн совингоороо мэдэрч, дүгнэлт өгч чадна. Харин гадаадынхан “өө тийм үү” гэхээс цаашгүй ш дээ. Гэтэл манай эрдэмтэд, тэр дундаа мөхөс миний бишрэн хүндэтгэж явдаг хүмүүс хүртэл нөгөө “ШУ–ны онол” гээчийг даган баясалцаж өвөг дээдсээ Америк руу “цөлөх” ажилд идэвхтэй оролцож эхлэв. Үлгэрлэвээс “Уяхан Замбуутивийн нар”–ыг гадныхан “хоор”–оор дуулж, манайхан гитараар даган хөгжимдөх мэтээ. “Тэснэ тэснэ … “ гэгчээр, үзэг цаас шүүрч, ганцаараан гэдгээ мэдэхгүй “Гималайн нуруу” шиг худлын эсрэг гарцаагүй үнэнийг үгүүлэхээр шийдэв. Ямар ч байсан тэдний “үлгэр”–ийг эхэлж чагнаад, дараа нь…
“Эртээ урьдын цагт Монголчуудын дээд өвөг ямар нэгэн юм хайж дорно зүгрүү явган аялж гэнээ”, үлгэр ийнхүү эхэлнэ. Хайж яваа юм нь хавьд олдох шинжгүй ч, тэд шөрмөс тэнийх холын аянд “амтшиж” гүйцээд, авгай хүүхэд, хөгшин хөвөө бүгдийг нь чирэн цааш яваад л байж, яваад л байж. Гэтэл хязгааргүй мэт үргэлжлэх цас мөсөн далай таарч. Элчилгүй энэ орон зайг л туулж байвал… гэсээр, идэж уухаа ч мартан, замын ёлцон болж үрэгдсэн заримыгаа ч эс тоон яваад л байж. Нэг мэдэхнээ л таньж мэдэхгүй эх газарт хүрчихсэн тууж явав гэнэ. Тэр цас мөсөн саадыг “Берингийн тэнгис” гэх болсон нь их л хожмын явдал гэнэ. Шинэ очсон газарт нөгөө хайсан юм нь байхгүй байжээ. Тэхлээр нь умар зүгийг барин яваад л байж яваад л байж. Тэгж явсаар юү юүлгүй туйл руу дөхөөд ирэхийн алдад хайсан юмаа арайхийн нэг юм олж гэнээ. Тэнд дэн их хүйтэн байгаа нь гоёос гадна олон мянган жилийн дараа хөлөг онгоцны зогсоол ч юмуу боомт хот байгуулахад илүү тохиромжтой, далай руу түрж орсон хошуу байлаа. Өнөөдрийн хоол унд, хувцас хунар, аятай таатай нөхцөл гэхээсээ, ирээдүйгээ л гэдэг бидний өвөг дээдэс мөн ч алсын хараатай улс юмдаг уу даа. Амь дүйж байж олсон энэ газартаа нэр өгөхийн тулд удаан маргалдсаны эцэст “Долоовор хуруу” гэхээр болж сая нэг сэтгэл амрав. Монголчууд хайж олсон газартаа сүрхий идээшиж, нилээд боловсронгуй, мундаг том хот байгуулаатхав. Ямартаа л тэр чухал газрыг эрсээр хайсаар олсон байхав. “Долоовор хуруу”–ны хавьд халуун орны заан сүрэглэн амьдардаг ид шидтэй нутаг байв. Монголчууд гэрийн тавилга суулга, гоёл чимэглэлийн зүйлээ зааны ясаар урлаж гарав. Ийнхүү тэд аз жаргалантай сайхан амьдарч байснаа нэг л өдөр төрөлх хотоо орхин явах хэрэг гарчээ. Учир нь тэд даарч, өлсөж, зовж зүдэрсэндээ бус харин өмнө зүгийн “хүн үгүй” бүх газар орныг эзлэе, өнөөгийн Төв Америкт очиж хэд хэдэн сац суварга босгоё, бичиг үсэг, тоолол, одон зурхай зохиоё, өмнөд Америкт очиж учир битүүлэг сонин байгууламжууд хийж ирээдүйн хүмүүсийн тархийг гашилгая хэмээж дээ. Мөн нийт Америк даяар Европын ард түмнүүдийн хэл яриа, бичиг соёл, зан заншил, бүтээн байгуулалтын ул мөрийг суулгая. Тэгвэл ирээдүйн хүмүүс учир жанцанг нь олох гэж уралдан тэмцэлдэж, уралцан маргалдаж “сэгээ хуваалцах” болно гэсийм гэнэ лээ. Үлгэр ингэж амар сайхандаа жаргав. Орчлонгийн хүрд эргэх явцад, хар аяндаа хүмүүний үзэл бодлоор бичигдсэн “түүх”–ийг нэмж чимэлгүй, чин үнэнээр нь үгүүлэхэд л хар аяндаа ийм “шидэт үлгэр” болоод явчихаж байгаа юм.

Асуултын араас асуулт
20–р зууны дунд үе хүртэл Америк, хуучин ЗХУ, Франц зэрэг орны эрдэмтэд, Америк тивийн уугуул оршин суугчдыг түм гаруй жилийн өмнө Азиас, тэр дундаа төв Азиас нүүж очсон юм байна гэдэг дээр санал нэгдээд байв. Олон жилийн судалгааны тойм, Ази, Америкт хийсэн шинжилгээний ажлын дүн ингэж үзэхэд хүргэсэн юм байх. Индианчууд ерөнхийдөө Монголжуу төрхтэй, Монгол, Индиан үгс, зан заншилд адилтгаж болохоор юм олон байснаас бидний өвөг дээдсийг, тийшээ ер яваагүй атал Америк руу “нүүлгэж” амжив. Хэзээ ч болоогүй энэ “нүүдэл” яв явсаар ШУ–ны онол, үзэл баримтлал гэгдэж, бүүр дэлхий нийтийн “шүтлэг” болжухуй. Тэгсэн мөртөө Европын олон угсаатны хэл, бичиг соёл, хийж бүтээсэн зүйлийн дурсгал, ул мөр Америк даяар хаа яагүй байхад, Индианчуудын дунд Европорхуу төрхтний хэв шинжийг хадгалсан хүмүүс газар сайгүй байхад, ганц “ган” хийгээгүйгээр үл барам одоо хүртэл таг дарсаар. Тиймээ, энэ баримт ШУ–ны “онол”–д ноцтой гай удаж мэдэх учраас хэн нэгэн сөхөөд гаргаад иртэл “хэлгүй, дүлий, сохор” байж, хэн нэгэн этгээд энэ талаар олон юм яриад унавал ШУ–ны сүрээр далайлган “нам дараад авна” гэж тооцсон ч байж болох. ШУ–ны аливаа “төөрөгдөл” иймэрхүү маягаар даамжирдаг аж.
194О-өөд оны үед Аляскийн их сургуулийн профессор Рейн, Копенгагений (Дани) музейн ажилтан Хэлдж Ларсен нар Эскимосын соёлыг хамтран судлахаар Аляскийн хойд талаар эрэл хийж яваад умарт өргөргийн 66 дугаар зэргэд орчмын Пойнт Хоп (нөгөө “Долоовор хуруу”)–оос нэгэн гайхамшигт нээлт хийжээ. Тэндээс хулширсан эвдэрхий балгас олноор олдсоныг шинжилвээс 2-3 түмэн жилийн настай болох нь тогтоогдож эрдэмтдийг гайхашруулав. Эргийн усанд идэгдэж зарим нь далайд үйсэн бололтой байгаа нь анхандаа хэр том хот байсныг хэлэхэд бэрх. Америкт, “түм гаруй жилийн өмнө Монголчууд яваад очжээ” гээд байсан хүмүүс энэ олдворын дараа “өө, бидний таамаглал худлаа юм байна ш дээ” гэж хэн нь ч хэлсэнгүй. Гүнзгий зөрчил байгааг эс мэдэгчийн царай гарган, зориуд мэдэн будилж “Нөхөөд, нөгөө Монголчууд чинь түм гаруй жилийн өмнө биш, хоёр түм гаруй жилийн өмнө ирсэн юм байна, худлаа гэвэл үүнийг харцгаа” хэмээн Пойнт Хопоос олдсон баахан зааны ясан эдлэл үзүүлээд хэнэг ч үгүй зогсох. Энэ “үлгэр”–т хүмүүс “маажуулдаг мал” аятай зүгээр л итгэсэнийг яахав. Монголчууд ийнхүү сөөм хариу хийж чадалгүй муухай гөрдүүлэв. За яахав, хоёр ч бай, гурван ч бай түмэн жилийн өмнө бидний өвөг дээдэс нээрэнхээсээ Пойнт Хопод яваад очсийм гэе. Тэгвэл:
1. Тэднийг морио унаж модоо тохоод, бодоо хөллөөд ч юмуу нуруу ачаад, сувай сувархайгаа богтойгоо хамт тууж Америкт очсон гэвэл малаа мэддэг Монгол хүн л лав үнэмшихгүй. “Тэнгэр” гаралтай Монголчуудад, өөрсдийгөө гэхээс хэдэн малаа л гэж өвсний соргог, усны тунгалагийг даган нүүдэллэх уламжлал байсан болохоос, аль болох хүйтэн нутгийг шилж цас мөс дагасаар хамаг малаа хиаруулаад авах “заншил” байгаагүй. Тэгээд ч Америк даяар Монгол малын үс ч байхгүйтэй адил нүүдлийн соёл иргэншлийн улбаа түй ч үгүй байгааг юу гэхэв. Дэн их хүйтэн газар очоод хамаг малаа үхүүлээд, үлдсэн хэсгийг нь өлсөхийн эрхэнд төхөөрөөд жамирчихсан гэж бодъё. Тэгвэл хожим нь өмнө зүгийн дулаан оронд ирэхдээ амьдралын хэвшил нь мал аж ахуй л байх байсан. Тэд ямар ч хээрийн гөрөөсийг гаршуулж чадна. Тэгээд ч Пойнт Хопоос Монгол малын яс олдоогүй. Харин Аляск хавиас 3 түмэн жилийн настай адуу, сарлаг, тэмээний яс олдсон нь Монголчуудтай холбоотой баймаар санагдавч эдгээр малын адуунаас бусад нь эдэлгээнд орох болоогүй гэх цаг хугацааны зөрчлөөр үгүйсгэгддэг. Адуу эдэлгээнд орсон байж болох ч “тийм” гэмээр ул мөр олдоогүй. Эдгээр малын яс олдсон нь огт өөр учир шалтгаантай гэж үздэгээ хойно үгүүлнэ. Тэгэхлээр одоо явган явж очсон гэх хардлага үлдэх шив. Монголчууд 4 түм орчим жилийн өмнө Энэтхэгт үүссэн. Үүссэн даруйдаа мал аж ахуй эрхлэх болсон. Тэгээд малын буянаар тал бүртээ тархан нүүдэллэх болсон, эртхэндээ (2,5 түмэн жилийн өмнө) хамгийн хол нь Байгал далайн баруун эрэг хүрсэн. Цааш ер яваагүй. Энэ бүхнийг би дагнан судалж ном бичсэний хувьд баталгаатай хэлж чадна. Ухаалаг маргалдах “зоригтон” гараад ирвэл сайн л биз, хүрээд ир. Одоо хамгийн сүүлчийн хувилбар, Монголчууд эртээ урдын цагт Америк тийш ерөөсөө яваагүй. Юу үнэн, энэ л үнэн дээ.
2. Пойнт Хопод очсон “Монгол” хүмүүсийн амьдрах хэв маяг “жинхэнэ Монгол”–оос тэс өөр аж. Төв Азийн Монголчууд тун саяхан болтол боловсронгуй нь аргагүй “хот” байгуулаатах нь бүү хэл олигтойхон амбаар барьдаггүй байсан. Тэд чадахгүйдээ биш, нүүдлийн хэв маяг тийм байхад хүргэсэн. Уг нь агуу Мохенжо–даро, Хараппа, Месопотамын соёлыг цогцлоосон угсаатан Пойнт Хопод хот байгуулсан байхад нэг их гайхаад байх юм байхгүй л дээ. Гэвч Тундрийн оронд хот байгуулсан дээр үү, өмнө зүг рүү дулаан газар бараадсан дээр үү гэдгийг ямар ч “тэнэг” байсан бодолхийлж сонголт хиймээрсэн дээ. Хамгийн гайхалтай, байж боломгүй юм гэвэл зааны ясаар эдлэл, хэрэглэл хийж байсан нь. Тэр үед Пойнт Хопод байтугай Төв Азид заан байгаагүй нь ноттой. Ядаж нэлээн хожуу үедсэн бол далайн тээвэр хөгжүүлж Африкаас ч юмуу Энэтхэгээс “зааны яс ачаад ирж” гэхсэн. Гэтэл зааны ясыг ус цас мэт хэрэглэсэн байдаг, Майяа бичгийн систем тэр чигтээ “заан” байдаг…
3. Уур амьсгалын түүхийг огт мэдэхгүйдээ гэмшнэм. 2-3 түмэн жилийн өмнө Тундрт хүн нүүгээд очихоор аятай таатай байсан эсэх нь бүрхэг. Ямар ч байсан Сибирийн “Сартан”, Америкийн “Висконс”–ийн мөстөлт 2 түмэн жилийн өмнө эхлэсэн гэж бичсэн нь бий. Тэгвэл энэ мөстлөгийн өмнөхөн очоод хот байгуулаатхаж гэж болох. Гэтэл зарим номонд 7 түмэн жилийн өмнө аймшигт мөстөлт болсон ч гэж бичсэн. Ядаж түмэн жилийн өмнө байсан бол бас яахав гэхсэн, харин 2-3 түмэн жилийн өмнөх уур амьсгал өнөөг бодохноо Тундр лүү хэн ч нүүгээд очиж болохооргүй тийм хатуу ширүүн байсан хэмээн өөртөө ашигтайгаар гөрдөхөөс. Тиймээ, үнэндээ Эскимосыг эс тооцвол Тундр лүү хэн ч нүүж очоогүй юм. Эскимос ч түмэн жилээс өмнө очсон гэж бодохгүй байна.
4. Индианчуудтай холбоотой материал уншиж байхад нэгэн (төрлийн) мэдээ онцгой анхаарал татдаг. Америк тивийн хаа л бол хаа Европынхны ул мөр гүн шингэсэн байдгийг зүгээр “чихнийхээ хажуугаар өнгөрөөж”, мэдээгүй царайлан дөмбийж суух эрх бидний хэн мааньд ч байх ёсгүй. Эртний Этрүүс (Апенниний хойг дээр амьдарч байгаад Ромд уусаж үгүй болсон)–ийн хэл, шашин, бичиг, эд өлгийн зүйл Индианы Акаваус овгийнхтой адилтгаж болохоор аж. Энэтхэгийн санскрит хэл, Кечуа овгийн хэлтэй төрөл нэг гэмээр. Норманд (эртний умарт Герман)-чуудын хэл, заншил Ирокез овгийнхтой тохирдог. Кельт (бид “Галлчууд” гэдгээр нь сайн мэднэ) хэлний үндэс Алгонкин овогт байгаа мэт. Финик (авиан бичиг анх зохиосон)–ийн хадны бичээс, хотын туурь өмнөд Америкаас олдсон. Өвөг Болгар бичиг Америкийн хаа сайгүй л хад чулуун дээр дурайж байх. Америкийн энд тэндээс хүдэр хайлж, металл боловсруулж байсны ул мөр (Индианчууд металл хайлахаар хөгжлийн төвшинд хүрч чадаагүй байсан) олддог байна. Герег (Герман)–ийн хэлний зарим үг Ацтек овгийн хэлэнд байдаг бол хэл, соёлын нь арилшгүй ул мөр Хавайн аралд хадгалагдан үлдсэн байх юм. Шотланд, Ирландын дугуй цайз Номхон далайн Панапе арал дээр байдаг аж. Норвегийн алдарт эрдэмтэн Тор Хейердал гуайн бичсэн “Кон Тики салаар” ном нь Европ төрхтний ул мөрийг “шиншилсэн” үнэлж баршгүй эрдэнэ. Зөвхөн Монголыг л гэж онцлоод байгаа болохоос бидэнтэй заншил нэгтэй Түрэг нарын амьдралын хэв маяг, удам судар нь хүртэл Амазонкоос Ацтек хүртэлх өргөн их нутгийн Индианчуудтай холиод базчихсан мэт адилхан байдаг аа. Ер нь Индианчууд дан ганц Монголжуу төрхтэй байдаг гэвэл худлаа, хаа сайгүй Европ шинжийг хадгалсан завсрын төрхтнүүд төлөвшсөн байдгийг хэн үгүйсгэх юм бэ. Цаг, цаас хэмнэж ишлэлийг товчлон үгүүллээ. Шаардлагатай бол мөхөс миний “Хүний үүсэл” номоос дэлгэрүүлж уншина уу. Зөвхөн миний уншсан адилтгалууд ийм байгаа юм чинь, цаана нь хэчнээн, юу ч байгаа юм билээ. Гэвч энэ хэдхэн баримт, “яагаад ийм байгаа юм бэ” гэсэн ноцтой асуултыг араасаа дагуулж чадна. Дээр дурдсан угсаатнууд яахлаараа ийм ул мөр үлдээв. Цөм л Америкт яваад очицгоосон юм уу. Ганц нэг угсаатныг “очсон” гэх мэр сэр яриа чих дэлсэвч тэгсгээд намжина. Монголчууд энэ олон угсаатны бичиг, хэл, соёлыг аваад очно л гэж лав байхгүй. Үүний цаана асар том учир шалтгаан нуугдаж байх шигээ.

Тайллууд
Өөхөнд хучаатай бөөр мэт манай энэ цэнхэр гаригийн хаа нэгтэй болоод өнгөрсөн томоохон үйл явдал зөвхөн тухайн бүс нутгаар хязгаарлагдаад зогсохгүй, үр дагавар нь бүх дэлхийн шинжтэй байсан, одоо ч, цаашдаа ч тийм л байна. Бид чинь үүр нэгтэй “шоргоолж”. Монгол угсаатныг “хүчээр аваачиж” Индиан болгох гэсэн чинь зөрчил үүсээд байдаг, Америкт Европын олон угсаатны ул мөр гүн шингэсэн байдаг, Пойнт Хоп хэмээх Тундрт хэзээ ч баймгүй хот сүндэрлэсэн байдаг, Евразийн олон угсаатны ул мөр Америкт шингэсэн шиг Америкийн Индианчуудын ул мөр Евразид бас байдаг. Энэ бүхнээс харахад Индианы гарал үүслийг ярья гэвэл ганц Монгол биш, “дэлхийн” хэмжээний үйл явдлыг хөндөхөөс өөр аргагүйд хүрнэ. Нэгэнт ийм дээрээ тулсан юм чинь “дэлхийн” хэмжээгээр сэтгэж, түүхэн үйл явдлыг харилцан шүтэлцээтэй авч үзэхээс өөр ямар ч арга байхгүй.
Зөрчилтэй олон асуудлууд, эх сурвалжийн мэдээ, түүхийн харьцуулалтаар “амь орж” өөрийн эрхгүй томоохон үйл явдал руу хөтлөн аваачдаг. Энэ нь 1,6 түмэн жилийн өмнөх Атлантида тивийн мөхөлтэй хамаатай “их үер” буюу “их сүйрэл” юм. Их сүйрлийн тухай өч төчнөөн баримт байхаас гадна дэлхийн улс орны ард түмнүүдийн санаа сэтгэлээс одоо ч хүртэл гаралгүй домог болгон ам дамжин ярилцсаар. Хэдийгээр ШУ “тиймээ” гэдэггүй ч, дэлхийн олон нийт “тийм” хэмээн баттай ойлгосон юм гэвэл: Атлантын далайд байсан “Атлантида”, Номхон далайд байсан “Му” гэсэн хоёр тив энэ сүйрлээс болж устаж үгүй болсон явдал. Домгийн гэх хоёр том тив бодитой оршиж байснаар “их сүйрэл”–ийн өмнөх дэлхий дахины байдал (хүн ам, газар нутаг) өнөөгийнхтэй харьцуулшгүй өөр байжээ. Тийм ч учраас дээрх хоёр тивийн хүн ам, газар нутгийн “үлдэгдэл” бидний “толгойг эргүүлж зовоогоод байна” гэдэг нь түүхийн харьцуулалт, хожмын үйл явдлаар хөдөлбөргүй нотлогддог. “Нотолгоо” гэнгүүт ШУ хэмээх “бурхан” шүтэгсэд “ШУ–ны баталгаагүй зүйл ярилаа” хэмээнэ, зарим нь тоомжиргүй царайлна, зарим нь “толгой авах” нь холгүй, “мэдэмхийрэгч”, “сэцэрхэгч” энээ тэрээ, ер нь юу ч гэхээс сийхгүй эсэн бусын юм ярина. Үүнийг өөрийн туршлагаас мэдэхийн хувьд баталгаатай хэлж байна. Мөхөс би шинэ нээлт гарган ШУ–ны байгууллагаас “гэрчилгээ” авах гээгүй шүү, ердөө л түүхийг яг үнэнээр нь үгүүлэх гэсийм гэдгийг “эрхэм шүтлэгтнүүд” ойлговол зохино. “Эмпирик” үзэлтнүүд, үгүйсгэдэг үгүйсгэдэг гэхэд арай ч баримт болон харьцуулалтаар нотлогдсон “үнэн”–ийг үгүйсгэх дээрээ тулахгүй бизээ. Одоо, уншигчдад ойлгомжтой болгох үүднээс “Хүний үүсэл” номын санаагаар дээрх хоёр тивийн тухай маш товчхон үгүүлье. Баримтын нуршсан “ишлэл” энд хэрэггүй нь мэдээж.
1. Атлантида тив.
Сөнөсөн энэ тив Атлантын далайд, умарт өргөргийн 10-50, өрнөд уртрагийн 20-50 градус орчмын солбицолд дагалдах олон арлын хамт оршиж байсан бололтой. Европ төрхтнүүд зөвхөн энэ тив дээр л бий болсон. Атлантууд мал аж ахуй, газар тариалан, ан гөрөө эрхлэж, Хас (тэмдэг) дээр суурилсан бичиг үсэг зохиож, төмөрлөг боловсруулж, хот байгуулж, олон талт, боловсрснгуй нийгмийн амьдралыг цогцлоосон, Хас угшилтай шүтлэг бүхий, ер нь цаг үетэй нь харьцуулахад нилээд хөгжингүй талдаа тийм хүмүүс байлаа. Тэд гачигдах юмгүй, амар амгалан аж төрж байтал сансраас манай дэлхий рүү аюул сүйрэл дагуулах тэнгэрийн эрхэс ойртоод байгааг ажиглаатахжээ. 1,6 түмэн жилийн өмнө ирж дэлхийтэй мөргөлдөн гамшиг тарьсан тэр эрхэс бол өнөөгийн “Сар”. Сар дэлхий дээр унана, унах унахдаа яг толгой дээр нь унах нь гэдгийг хөгжингүй Атлантууд мэдэхийн цаагуур мэдсэн бололтой. Тийм ч учраас Атлантидагийн баруун талын хүмүүс Америк өөд, зүүн талынх нь Африкруу чадан ядан дүрвэсэн мэт. Зүүн Атлантынхан амь гарч амжилгүй “хумпад” болсон бизээ. Харин баруун талын чамгүй олон хүмүүс амь гарч Америкт шивээлэв. Дээр үгүүлсэн Европын олон угсаатны ул мөр ингэж бий болсон юмаа. Ари төрхтнүүд төдөлгүй Азийг чиглэн “нүүх”–д хүрсэн нь олон талтай байж болох а/. Хаа ч явсан байлдах, алах хядахын дон шүглэсэн, догшин ширүүн зантай Индианчуудаас залхаж гүйцсэн. б/. Том анд амтшиж, түүнтэй хөөцөлдөх нь нэг мэдэхнээ л алсын алсад явахад хүргэдэг ба нэг ёсны санаанд оромгүй “нүүдэл” юм. Ар гэр, авгай хүүхэд нэгэн цул болж явдаг юм чинь арга ч байж үү дээ. в/. Дэлхийн газар зүйн байрлал өнөөгийнхөөс тэс өөр байсан, ер нь Америк, Азийн хооронд “гүүр” гэмээр эх газар байсан гэх үндэстэй. Ямар ч байсан өнөөгийн Европын хүн амын өвөг дээдэс жинхэнэ “их нүүдэл”–ийг Америкаас Азийг чиглэсэн байдалтайгаар хийсэн нь сэжиггүй. Их нүүдлээр Ари хүмүүсээс гадна Индианууд, хар арьстай хүмүүс дагалдаж ирсэн баримт бий. Ари төрхтнүүд зөвхөн Америкаар зогсохгүй “бид үүгээр явсан” гэх шиг Номхон далайн арлуудаар ч тэр, Азийн эх газарт ч тэр хангалттай ул мөрөө үлдээсэн. Гэтэл Америк “явсан” Монголчуудад тийм юм байхгүй, зөвхөн Ари, Индиануудын нааш явсан мөрийг хамаатуулах төдий. Болоогүй юмыг болгох гээд байгаагийн “зовлон” энэ дээ. Эрдэмтэд, Европынхны өвөг дээдэс Атлантидаас гарч Америкт хэсэг байсан, тэгснээ Ази руу “их нүүдэл”–ээр явцгаасан гэдгийг төсөөлөөгүйн улмаас төөрөгдөл үүсчээ. Евразийн хэмжээнд үндэстэн угсаатны хөл толгойгүй хольцолдоон болсон шиг, болоод өнгөрсөн үйл явдал, угсаатны түүхийг шинж байдлаар нь тогтоох мэтэд бас л хөл толгойгүй “төөрөлдөөн” бий болжухуй. Түүний нэг томоохон жишээ гэвэл Монголчуудыг Америкт “очтол” нь эндүүрсэн явдал. Индиан овгийнхны дунд Монголтой төстэй үг, зан заншил, шүтлэгийн элементүүд яваад байгаа нь Түрэг нараар “зөөгдөж” ирсэн нь гарцаагүй. Түрэг, Монгол хоёр наад зах нь 4 мянган жил холилдож ирсэн бол, Түрэгүүд бас л маш өргөн уудам нутагт, чамгүй удаан Индиануудтай “нүдэлдэж” ирсэн мэт ээ. Ийм болохоор гурван угсаатны хооронд хэн нь хэнээсээ авсан бэ гэдэг нь үл мэдэгдэх хэл, заншил, шүтлэгийн ижилсэл бий болж будлиулаад байгаа хэрэг. Евразийн хэмжээнд тархмал шинжтэй байсан “Амазоны охид” Их нүүдлийн хоморгонд орж (Түрэг нарыг дагаж) хаа байсан өмнөд Америкаас нүүсэн бололтой. Тэдний нэр нь Амазонк мөрөнтэй гарал нэгтэй бизээ. Амазоны охидын нэгэн гайхалтай онцлог гэвэл тэд чонотой нөхцөж, эр сүвтэн төрвөл эцгээ (чоно мэт), эм нь үзэсгэлэнт охин болж эхийгээ дууриадаг удамшлын сонин тогтолцоотой (үүний учрыг “Хүний үүсэл” номоос уншина уу) хүмүүс байв. Удамшлын энэ гажилт Түрэг нарт “халдварлаж” олон зуун жил болж байж хэвийн байдалдаа орж чадсан. Өмнөд Америкт “Чоно” овог байдгийн учир, Түрэгүүд өөрсдийгөө “чононоос гаралтай” гэдэг нь цөм Амазоны охидтой холбоотой. Тойруу замаар энэ нь Монголчуудад бас л халдварлаж өвөг дээдэс маань, тэнгис далайг гаталж ирсэн “Бөрт чоно”–оос үүсэнгээ алдах жишээтэй. Индианы олон овог аймгууд (ядаж тэдний нэртэй бүлэглэл) Түрэг, Хиргис нарыг дагалдан ирж улмаар Монгол лугаа нэгдсэн мэт байдгаа. Нарийн яривал Хиргис нар тэр чигтээ Индианууд ч байсан байж болох. Энэ бүхнээс харахад Индиан хэл, ёс заншлыг зөвхөн Түрэгүүд тээгээд ирсэн бус өөрсдөөс нь бас шууд авах боломжтой байжээ гэсэн үг. Ийнхүү “Монголчууд Америкт очжээ” гэх төөрөгдөл гүнзгийрээд ирж байгаа юм… Индиануудын дунд “цагаан бурхад ирж бидэнд амьдрах арга ухаан заасан” гэх домог хэлэлцдэг нь дүрвэсэн Атлантуудыг ярьсан болохоос өөр юм бус. Хөгжингүй Майяа нарын бичиг, тооллын систем, одон орныг судлах байгууламж зэргийг нутгийнхан “гаднаас өөр хүмүүс ирж хийсэн” хэмээдэг нь бас л Атлант лугаа холбоотой байж магадгүй. Испаничууд очихдоо эрдэмтэй болгоныг нь “түүгээд буудчихаж л дээ” гэмээр атал, тэднийг очиход хамаг нандин байгууламжууд нь хоосон, аль хэдийнэ эзэд нь орхиод явчихсан мэт байдаг шүү дээ. Ер нь “Майяа”–гийн хэмээх агуу их соёлыг бүтээгч жинхэнэ эзэд нь хэн байв. Майяа нар уу, Атлантууд уу, эсвэл “Хэт ухаантай аварга хүмүүс” үү гэдгийг хэлэхэд төвөгтэй. Үүнд ирээдүйн судлаачид зөв хариу өгнө гэдэгт итгэж суухаас.
2. Му тив.
“Их сүйрэл”–ийн өмнөх энэ тивийн газар нутаг, хүн амын байдлыг үнэн зөвөөр нь тоймлоод хэлчих материал өнөөдөр хаанаас ч олдохгүй. Энэтхэгийн “эзотерик” номлолд МУ тивтэй холбогдох гайхалтай мэдээлэл бий тухай сураг ажиг байдаг ч, мөхөс миний хувьд түүнд хүрнэ гэдэг чармаа нүцгэн “Гималайд” авирахаас дор оо. Харин бүтэн үлдсэн газар нутгийн хэлтэрхий, амь гарсан хүмүүсийнх нь үр хойчийн гадаад төрх, зан заншил, амьдрах хэв маяг, эрдэмтдийн судалгааны байдал мэтээс, өнгөрсөн түүхэн үйл явдлыг ургуулан бодож, хожмын үйл явдалтай таацуулан нийцүүлэх замаар, нарийн биш юмаа гэхэд тоймолж болмоор. Миний энэ “арга” нь “май энэ” гээд үзүүлчих юмгүйдээ ШУ–нд “харш” хэдий ч төөрч будилсан олон юмны “зангилаа”–г тайлж, цаашдын судалгааны суурийг тавьж чадсан гэдэгт эргэлзэхгүй байна.
Их сүйрлээр Му тив зад үсрэн салж, живдэг нь живж хөвдөг нь хөвжээ. Мэдэгдэж байгаагаар салж хөвсөн эх газраас хойд, өмнөд Америкт тус тус хэсэг эх газар очиж “наалдсан” бололтой. Пойнт Хопын хулширсан хот бол тэр салж хөвсөн эх газартай хамт “нүүж” очсон болохоос, Тундрт очиж хот байгуулдаг хэн байхав дээ. Аляск тэр чигтээ, Баруун эргийн нутаг бүхэлдээ, Калифорны хушуу хүртэлх зурвас нутаг, өнөөгийн Японоос Филиппин хүртэл зайд байсан мэт. Мөртөө ч үгүй зарим хэсгээр Азийн эх газартай залгаа байсан бололтой. Америкт байхгүй минж, тарвага байгаа нь, адуу, сарлаг, тэмээний яс олдсон нь эх газартай хамт “нүүж“ очсоноос өөр яасан байхав. Эх газартай хамт очсон хүн амын дийлэнх нь Монголжуу төрхтөн байгаа, бас Африк төрхтний ул мөр байгаа нь цаанаа их л учиртай. Одоогоос 4-5 түмэн жилийн өмнө Азийн хэмжээнд сүүлийн иргэншлийн ухаант хүн (хомо сапиенс) үүсэх их давлагаан болж, хэд хэдэн цэгт “голомт хатгасан” гэмээр байдгийн нэг нь Японууд. Япон болон далайн эрэг хавийн газруудаар “хүн үүссэн” ул мөр болох “Охидын улс”–ын үлдэгдлүүд харьцангуй саяхан болтол байсныг эх сурвалжууд хэлээд өгдөг. (“Хүний үүсэл” номоос уншина уу.) “Хондван” тивийг тарж бутран салж хөвөхөд Индонезийн арлуудаар тархмал байсан Африк төрхтнүүд ойр хавийн эх газруудад шилжин суурьших хандлагатай байсан. Тэд, хөвөөд явсан эх газарт очиж амжсанаар үл барам сүрхий иргэншсэн суурин байгуулж байсныг Пойнт Хоп–ын учир битүүлэг “хот” лавтай мөн гэхэд юундаа буруудаа аж. Тэгвэл /Азид хамаарч болох томоохон эх газар Америкийг чиглэн хөвөхдөө Африк төрхтнүүд, Монгол төрхтэй, Японы “Охидын улс”–ын багагүй хүн амыг, бас дээрээ юу л байна цөмийг аваад талийсан/ байхаас зайлахгүй. Ийнхүү хойд болоод дундад Америкийн хүн амын бүтэц, гарал үүсэл тодорхой болоод ирж байгаа юм. Тэгээд бас болоогүй, дээр нь Атлантидаас дүрвэсэн цагаан арьстныг нэмчихвэл индианчуудын жинхэнэ “холимог төрхтөн”–ий шинж бүрдэж, үгүйсгэхийн аргагүй болно. Болоод өнгөрсөн олон үйл явдлын аль нэгийг нь л буруу төсөөлж гэмээнэ түүх тэр чигтээ буруутаж, тайлагдашгүй гээд байгаа “оньсого”–ын тоог цөөрүүлж чадахгүй юмаа. Тиймдээ ч мөхөс би /4-5 түмэн жилийн өмнө Ази даяар үүсэн бий болсон Монголжуу төрхтөн, Атлантидаас дүрвэсэн ари төрхтний нүүдэл, суудал, сөнөсөн Му тивийн хүн амын үлдэгдэл дэлхийн түүхийн үйл явцад цогц болон оролцсон уу, гүйцэтгэсэн үүрэг нь ямар мэт байсан бэ/ гэдгийг иж бүрнээр нь “олох”–ыг хичээсэн гэдгээ өчсүү. Олон ээдрээг тайлж эрхбиш хүн үнэмшихүйц “түүх” болгоё гэхдээ зориуд мушгин гуйвуулах ч юмуу, өөрт ашигтайгаар гүтгэн тохируулаагүй. Харин “Тиймэрхүү л үйл явдал болсон болов уу” гэх сэжиг таамагтай хөөцөлдөж явсаар хар аяндаа тасархай гогцоо битүүрэх юм билээ. Аз болоход, Америкийн геологичид Аляск, Баруун эргийн нуруу, Калифорнийн эх газруудыг “уугуул Америкийн бус, Му тивийнх” хэмээгээд байгаа нь туйлын зөв юм. Ютагийн давсан тал, их үерийн үед далайн эрэг хавийн нутаг байсан бололтой. Тэгвэл дээрх эх газрууд нилээн хожим очиж “нэгдсэн” буйзаа. Калифорни хавийн Индианчууд Индонезтэй адилавтар хэлээр ярьдаг нь нэгийг үгүүлнэ. Хойд Америкаас Японы шаазан урлал олдсон нь дээрх таамаглалд харшлахгүйгээр үл барам баталгаажуулж байгаа юм. Яагаад гэвэл бүүр 1,4 түмэн жилийн өмнө Японы шавар урлал өндөр төвшинд хүртлээ хөгжсөн гэдэг юм чинь. Төв Америкийн Индианчуудын наранд “хүн”–ээр тахил өргөж буй зан үйл, Япончуудын нарны дагина Аматерасугийн шүтлэг хоёр нэгэн сэжмээр холбоотой байхаа.
Өмнөд Америкийн Перу орчмын газар бас л эрдэмтдийн анхааралд өртөж Му тивийн тасархай хэмээн таамаглах болж. Үнэндээ ч хадат уулсын гайхам сонин байгууламжууд, үгүйсгэх аргагүй өнө эртний чулуун судрууд, зөвхөн нисэх онгоцоор л уншиж болохоор газар дээрх асар том зураг дүрс сэлт Америкт өөр хаа ч байхгүй юм. Тэндэхийн Чоно овгийн хэл Австралийн зарим овгийн хэлтэй тохирдог нь Перу орчмын нутаг Австрали хавьд байсныг харуулж байгаа юм. Өмнөд Америкийн хамгийн сонин содон, олон юмны гогцоо болох юмны нэг бол дээр үгүүлсэн “Амазоны охид”. Энэ бол яалт ч үгүй “Хүний үүсэл”–д хамаатай “Охидын улс” лавтай мөн. Азийн хэмжээнд Монгол төрхтнүүд үүсэн бий болох их давлагаан болохын цагт, дээр дурдсан эх газарт “хүн үүсэх” үйл явц өрнөжээ гэхээс өөр гарц олддоггүй юм. Инкүүд, ер нь өмнөд Америкийн Индианчууд ихэвчлэн Монгол төрхтэй байдаг нь ч үүнтэй холбоотой биз. Яагаад ч юм, Амазоны охид сүүлдээ Тэнгэр нартай харьцахаа байж аль тааралдсан амьтад лугаа нөхцөж үр удмаа үлдээхийг хичээсэн бололтой. /Үүний учрыг “Хүний үүсэл” номоос уншина уу./ Үүнээс аванхайлж Чоно овог үүссэн, удамшлын энэ гаж юм шиг тогтолцоо сүүлдээ Түрэг нарт угшсан мэт. Перу хавийн эх газрыг дагалдан Австрали төрхтний төлөөлөл ирсэн нь мадаггүй ч уусан замхарч тэр гэхийн тэмдэггүй болжээ. “Хүний үүсэл” номыг бичиж байхад ч, энэ нийтлэлийг тэрлэж суухад ч санаа зовоосон гурван томоохон бэрхшээл тулгарсан юм.
1. Му тив, Атлантида хоёр нэг цохилтоор сүйрсэн. “Нүүж” очсон хүмүүсийн аж төрөх хэв маяг, археологийн олдвор үүнтэй нийцдэг бол сууж үлдсэн Пасхи арлын Түземчүүд “Теа Вака, манай газар маш том улс байсан Ноке таягаа Охироо дээр тавихад их давлагаа үүсч ус жижиг болсон” гэдэг нь оюун санаанаас нь арилаагүйг харуулж байна. Гэтэл Му тивийн хагархай тийм түргэн хөвөөд оччихсон байдаг нь санаанд багтамгүй. Гэвч сайтар эргэцүүлэн бодвоос зүгээр нэг зөнгөөрөө хөвөөгүй юм чинь арга ч үгүй бололтой. Тэнгэрийн эрхэстэй “сар” мөргөлдөж, тэр нь буцан хөндийрч дэлхийг тойрч эхлэхдээ асар их таталтын хүчээр санаанд оромгүй энэ ажлыг “амжуулсан” нь ч гарцаагүй, дэлхийн хэмжээнд “их үер”–ийн гамшиг тарьсан нь ч дамжиггүй бололтой.
2. Атлантида, Му тивийн “зочид”–оос өмнө Америкийн уугуул оршин суугчид нь ямар хүмүүс байв аа. Му тив лугаа ойр байсныг бодсон ч тэр, Атлантидын дүрвэгсэд энэ тивд хөл тавимагц догшин ширүүн индианчууд угтсаныг бодсон ч тэр уугуул хүмүүс байсан гэх үндэстэй. Тэгээд ч АНУ–ын эрдэмтэд Мексикийн Вальсекиллогоос 250000 жилийн өмнөх “хомо сапиенс”-ийн ул мөрийг илрүүлсэн байдаг. Харин тэр уугуул хүмүүс ямар арьстан, соёл иргэншлийн ямар онцлогтой гэдгийг барин тавин хэлэхэд төвөгтэй юм.
3. Америк, Канад, Гренландын Эскимосчууд Индианчуудаас гаралтай юу, Азиас уу гэдэг нь харьцуулалт хийх аргагүйн улмаас хариулт өгөхөд бэрхтэй юм. “Хүний үүсэл” номонд Хамнигаан гаралтай хэмээсэн нь тааварласан хэрэг.Колумбаас өмнөх Америкийн хүн ам, тэд дэлхийн түүхийг хэрхэн “бичилцсэн” бэ гэдгийг чадан ядан үгүүлэхэд ийм байна. Харин өвөг Монголчууд тийшээ хэзээ ч нүүж очоогүй юм шүү, таминь.

А.Дэлгэрмаа "Аз жаргалын түлхүүр"

2009-02-13T04:41:00.000-08:00

Долоон жилийн өмнө
...Америкт сургууль төгсөж ирээд удаагүй Сүхээгийн нүдэнд Монголын бүх зүйл халтар харагдаад, эцэг эхийнхээ гэрээс хаашаа ч гармааргүй бодогдоно. Харин түүнийг буцаад явчихалгүй Монголд тогтоон барьж буй хамгийн хүчтэй зүйл бол хайр сэтгэл нь билээ. Зургаан сарын өмнө интернэт сүлжээгээр танилцсан туранхай шар охинд тэрээр хамаг бүхнээ зориулна хэмээн нэгэнт шийдсэн бололтой. Хилийн чанадад олон ч байгууллага түүнийг архитекороор авах урилга илгээсэн боловч бүгдийг нь аав ээжээсээ тас нуугаад нутагтаа ирсэн юмсанж. Сүхээг тэгтэл ихээр татаад байгаа тэр бүсгүйг Нандиа гэнэ. Тэд хэн хэн нь айлын цор ганц эрх үрс болоод ч тэр үү бие биедээ зургаан настай балчир шиг эрхлэн нялхрах дуртай.
Сүхээгийн эцэг эх хэдийгээр арай эрт гэж цааргалавч охины эцэг эх удахгүй гадаадад удаан хугацаагаар суух болсон тул тэдний хурим найрыг тун ч богино хугацаанд товлон хийлээ.
...Будагны үл ялиг үнэртэй тохилог, шинэхэн байрандаа Сүхээ мөрөөдлийнхөө дагиныг тэврэн анх оруулахдаа энэ хорвоод өөр эрхэм жаргал хаа ч байхгүй гэдэгт огтхон ч эргэлзсэнгүй.

(хамгийн гол нь эндээс эхлээд налуу хэсгүүдийг эхэлж, дараа нь босоо хэсгүүдийг түүж уншаарай!)

Дөн өвлөөр хуримласан хосод анхны бүхэн сайхан гэхээсээ илүү бэрхшээлтэй санагдах ажээ.
Цагаан сар дөхөөд л байдаг, харин юуг, хэрхэн, яаж бэлтгэхээ мэдэхгүй ядаж суугаа Нандиа ханын цаг руу байн байн харж нөхрөө хүлээнэ. Шөнийн нэг цаг дөхөж байхад хаалга тор хийх чимээ гарахад баярлан гүйж хүрлээ. Харин Сүхээ хөл дээрээ тэнцэж ядан архины эхүүн үнэр ханхийлгэн, "Өө, энэ чинь миний хатан байна ш дээ, үнжий" гээд хошуу цорвойв. Нандиа хацраа өгч үнсүүлээд гадуур хувцсыг нь тайлтал Сүхээгийн өглөөхөн өмсөж гарсан цав цагаан цамцны заханд боронзтой, улаан уруулын будаг, нүүрний кремтэй арчигдсан байхыг олоод харчихлаа. Хамаг дотор нь харанхуйлж уурандаа шатсан Нандиа Сүхээг хувцасны өлгүүрлүү найгатал нь түлхэж орхиод хэлэх хэлэхгүй үгээр дайрч доромжлоод унтлагын өрөөнд ч оруулалгүй зочны өрөөний буйдан дээр хонуулав.
Өглөө сэртэл юу юугүй үхэх нь үү гэмээр хамаг бие нь шархирч, дотор нь эвгүйрсэн Сүхээ урьд орой юу болсныг санах гэж хичнээн хичээсэн ч бүгд зүүд мэт бүүр түүр л орж гарна. Ямар ч байсан Нандиагаа аймшигтай уурлаж байсныг алдаг оног саналаа. Аяархан босч унтлагын өрөөний хаалгыг тогштол Нандиа хэдийнэ гараад явчихсан байв. Яг тэр агшинд хаалга дугарах чимээ гаран Нандиа хадмуудаа дагуулаад ороод ирэх нь тэр.

Дөн өвлөөр хуримласан хосод анхны бүхэн сайхан гэхээсээ илүү бэрхшээлтэй санагдах ажээ. Цагаан сар дөхөөд л байдаг, харин юуг, хэрхэн яаж бэлтгэхээ мэдэхгүй ядаж суугаа Нандиа ханын цаг руу байн байн харж нөхрөө хүлээнэ. Шөнийн нэг цаг дөхөж байхад хаалга тор хийх чимээ сонсоод баярлан гүйж хүрлээ. Харин Сүхээ хөл дээрээ тэнцэж ядан архины эхүүн үнэр ханхийлгэн, "Өө, энэ чинь миний хатан байна ш дээ, үнжий" гээд хошуу цорвойв. Нандиа хацраа өгч үнсүүлээд гадуур хувцсыг нь тайлж авахад Сүхээгийн өглөөхөн өмсөж гарсан цав цагаан цамцны заханд боронзтой, улаан уруулын будаг, нүүрний кремтэй арчигдсан байхыг олоод харчихлаа. Хачин ихээр урам нь хугарсан Нандиагийн хоолой дээр хамгийн муу үг бүхэн зангирчээ.
Эхнэртээ рапорт өгөх нь бүү хэл гэртээ ирснээ ч сайн мэдэхгүй байгаа түүнийг өглөө байцаах уу, эсвэл өөрөө хэлэхийг нь хүлээсэн нь дээр юм уу, гэж эргэлзэх Нандиа дэргэд нь дэмий л гайхширч суув. Савтай ус авчирч хамаг биеийг нь чийгтэй алчуураар арчих зуураа хуримын өдөр хуруунд нь эрднийн бөгжөө зүүж байсан тэр агуу хайрын эзнийг буртаг доороос гаргаж ирэхийг хичээх мэт нүдэндээ цийлэгнэсэн нулимсныхаа дээгүүр харж нямбайлан арчсаар...

"Хүү минь, юу л болоод байна даа та хоёр, аан" хэмээн хэртэй бол ширүүн үг хэлдэггүй аавынх нь тайван үг Сүхээд аянга ниргэх шиг санагдав. Дэмий гайхахдаа "Уучлаарай ааваа, урьд шөнө би нэг том компаний урилгаар шинэ ажилд орсноо тэмдэглээд тэр хүмүүстэй жаахан уусан юм" гэж хэлж дуусаагүй байхад Нандиа урьд шөнө тайлсан цамцны будагтай хэсгийг дэлгээд, "Энэ чинь юу юм, үүнийгээ аав ээжид тайлбарлаад өгчихөөч" гэж шаралхангуй хэлэв. Сүхээгийн хувьд эцэг эх нь хамгийн дээдийн, гомдоож үл болох тэнгэрүүд билээ.

...Өглөө сэрээд нүдээ нээх төдийд толгой нь эргэж, дотор нь муухайраад өндийх ч аргагүй байлаа. Арайхийн хүчлэн өндийтөл орны хөлд Нандиа эвхрэн унтаж байв. Дэргэдээ эвхээтэй хувцсыг зайлуулан гэрт өмсдөг өмдөө хайж байтал өнөөх гайтай будаг болсон цамц нүдэнд тусах нь тэр. Урьд оройны болсон явдлыг санах гэж хичээн бүүр түүр хэдэн зүйлээр эмхлүүлэн бодлоо. Ямар ч байсан япон зоогийн газарт чамгүй халсан нэг хүүхэн худлаа үнэн налж унан наалинхайтаж байсныг ч саналаа. Тэгэхдээ бурхны авралаар багын найз Чингүн ирж гэрт нь хүргэхээр машиндаа суулгасныг бас тод санав. Тэгээд л өнөөх салхинд цохиулна гэгчээр бүх кадр өглөө сэрэх хүртэл замхарчээ. Орны дэргэдэх шүүгээн дээр эхнэрийнхээ өрсөн хордлого тайлах элдэв эмнээс ганц нэгийг задлан сорж суув.

"Үгүй дээ, Нандиа чи намайг хүүхэн шуухан гэж хардаж байгаа бол тийм юм байхгүй. Хайрыг нь улсад тэргүүлдэг том компани ерөнхий архитекторчоор урьсан болохоор тэр газрынхантай сууж тэмдэглэсэн юм аа" гэж хичнээн тайлбарлаад нэмэр болсонгүй. Нандиа "Та нар энэ хүүхдээ харсан болохоор би одоо явлаа" гээд хувцасаа шүүрч аваад хадмуудынхаа дэргэдүүр ширэв татан гарч хаалга саваад явчихав. Хэзээний уужуу сэтгэлтэй аав нь Сүхээг амьдралын анхны бэрхшээлээ өөрөө давж туулаг гэсэндээ "Бодолтойхон л амьдраарай хүү минь" гээд үүд рүү зүглэх гэв. Харин ээж нь "Одооны энэ годгор охид мөн ч их ааштай, омогтой болж. Энэ битгий хэл зовлон тохиолдохоор яах юм бол. Ирэхгүй тэр чигтээ явбал ч яваг" гэх мэтээр урсгаж эхэлтэл нөхөр нь чирэх шахан гэрээс авч гарлаа.

Нандиа дөнгөж сэрээд, биеийн чилээгээ гарган суниаж, өөрөөсөө үхтэл ичиж суугаа нөхрөө харж хацраа хонхойлгон хөөрхөн инээмсэглээд, "Миний хайрын үс нь дотор шигээ арзайчихаж" гэж хэлэхэд нь харанхуй ангал шиг байсан Сүхээгийн сэтгэлд нар мандах шиг л болов. Хамаг учраа нэгд нэгэнгүй тайлбарлаад хайртай ханиасаа уучлал гуйж дахин ийм зүйл болохгүй гэдгээ ч андгайллаа. Нандиа нөхрийнхөө яриаг нэгд нэгэнгүй сонсох боловч дотроо "Чамайгаа би уучлахгүй гээд ч яах билээ дээ, энэ явдал давтагдсан ч эхнэр нөхөр болно гэдэг хагалаад эргүүлж нааж байдаг зугаа цэнгэл биш, төрт ёсны тасархай болохоор тэвчээд өнгөрье дөө" гэж бодож суув. Сүхээгийн том албан тушаалд дэвшсэнийг тэмдэглэхээр хоёул оройны долоон цагт уламжлал болсон зоогийн газартаа хоол идэх болзоо тавиад ажилдаа явцгаалаа.

Сүхээгийн сэтгэлд хаврын хавсрага хэдийнэ эхэлж хэнд гомдохоо ч мэдэхгүй гол нь харлаж суув. Гар утас дуугарах чимээнээр хайж хайж гадуур хувцасныхаа халааснаас олж автал шинэхэн ажлаас нь ярьж байх юм гэнэ. Дууг нь сонсох нь ээ урьд орой налж унан нялуураад байсан нөгөөх хачин хүүхний хоолой шиг санагдаад явчихав. Гэнэт уур омог нь хөдөлсөн Сүхээ "Танай наад ажилд чинь би орохгүй болсон гээд захиралдаа хэлчихээрэй" гэчихэв. Жаахан азнаж байснаа өнөөх газрын захирал өөрөө ярисан ч сайн муу үггүй шууд л "Үгүй" гэчихлээ. Энэ өдрөөс хойш хэсэг хугацаанд Сүхээ гэрээс гаралгүй гэюүрч суусаар... Харин гомдол цөхрөлөө бийр зотон хоёрт шингээхээр шийдлээ. Ингээд хувийн жижигхэн урландаа өдрийн ихэнхийг өнгөрүүлдэг зуршилтай болжээ.

"Амор" хэмээх жижигхэн атлаа тохилог зоогийн газарт Нандиа болзсон цагаасаа гучин минутын өмнө ирээд нөхрөө хүлээн байж ядан догдлоно. Сүхээ ч нэг их хоцролгүй ирлээ. Урьд шөнийн гэмшил нь төдий л арилаагүй Сүхээ хайртай эхнэрийнхээ ер бусаар гэрэлтсэн царайг хараад баярлах, гайхах зэрэгцэнэ. Хоолоо захиалж дуусав уу үгүй юу Нандиа ширээн дээр хүрэн туузаар ороосон бяцхан цагаан хайрцаг гаргаж тавиад "Чамдаа баяр хүргэе!" гэлээ. Нээж үзтэл гялгар цаасанд ороосон хоёр улаан зураастай жирэмсний тест байх нь тэр. Эхнэр нөхөр хоёр нэг нь гэнэтийн мэдээнд баярлаж, нөгөө нь баярлуулсандаа баярлаж, тэр оройг мартагдахын аргагүй өнгөрөөжээ.

Багагүй нанчид хүртсэнийх нь маргааш өглөө Нандиа гэнэт ороод ирлээ. Байж байгаа царай төрхнөөсөө ичсэн Сүхээ угаалгын өрөөндөө орж хальт мулт нүүрээ угааж гарч ирээд юу гэх нь вэ гэсэн шиг буйдан дээр зэргэцэн цомцойн суув. Мэндийн ч зөрөөгүй Нандиа шуудхан л "Би жирэмсэн болчихжээ" гэхэд Сүхээ юу гэхээ олж ядан дэмий л "Нээрэн үү?" гэв. Миний хүүхэд мөн үү, биш үү гэсэн хар сэтгэлд нь сүвлэгдээгүйсэн бол магнайгаа хагартал баялах байсан биз ээ. Хэн нь ч хэнээсээ уучлал гуйлгүй дахин эхлүүлсэн амьдрал нь хаврын хавсарга шиг хачин саарлаар үргэлжлэх юм чинээ бодсонгүй.

Долоон жилийн дараа...

Өглөө сэрэхэд өвөрт нь хүйтэн жавар хургасан ч юм шиг, дахин нэг жихүүн өдөр эхлэх гэж байгаа ч юм шиг бие бие рүүгээ хүйтэн харц шидэлцэх хосууд уралдан босч угаалгын өрөө тийш дуугүйхэн хурдлана. Нандиа нөхрөөсөө түрүүлж ороод, үүдээ тор хийтэл түгжээд авлаа. Хэрүүл хийхээс зайлсхийсэн Сүхээ шалаар нэг таран хөглөрөх тоглоомыг хураан, хүүхдийн өрөөнд оруулж хайрцаг руу нь ууртайяа шидэж орхив.

Хөлд орооцолдох нимгэн хөнжлөө Нандиа нөхрөө сэрээчих вий гэсэндээ сэмээрхэн хажуу тийш ярж өндийн босоод орны хөлд тохож орхисон гэрийн даашинзаа тэмтчин хайна. Шөнийн явдалд ундуй сундуй болсон унтлагын өрөөнөөс юм олоход бэрх болжээ. Үсээ жаахан эмхэлж боох аядаад нөхрийнхөө цаанаас эвхээстэй цамцыг нь мяраалж мяраалж арай хийн авлаа. Нүцгэн биен дээрээ хэтэрхий томдсон тэр цамцыг хөдрөөд аяархан босч байхад нөхөр нь гэнэт ухасхийн дуу алдан цочтол тэврээд авлаа.

Сүндэрээ охин аавыгаа ууртай байгааг гадарлаад сэрээгүй царайлан хана руу ширтэн хөдөлгөөнгүй хэвтэх ажээ.
Сүхээгийн тэвчээр алдагдан угаалгын өрөөний хаалгыг нэг тогших гэснээ азнаад гал зуухны өрөөнд орон ширээн дээрх хайрцагтай янжуураас нэгийг авч асаав.
Нэг өрөө байрных шиг угаалгын болон бие засах өрөө хоёр нийлэнгэ тул үүнээс болж ором гэр тарах шахах нь олонтаа. Ихэнхдээ Нандиа дийлж Сүхээ тэвчин өнгөрөөнө.
Хэн хэн нь аль болох эрт гарах гэж чармайдгаас өглөөний тэмцэл эхэлдэг нь тэр.

Мань хоёрыг нялуурч байхад турь муутайхан гараар өрөөний нь хаалгыг тогших чимээ гарав. Сүхээг "Миний гүнж ороод ир ээ" гэхэд Нандиа энгэр заамаа яаран хамхилаа. Шал шүргэх шахам уртадсан ягаан унтлагын даашинзтай бяцхан Сүндэрээ угаалгын машинд өнгө нь гандсан, товчин нүдтэй бор бамбаруушаа тэвэрсээр ирж яваа нь сахиусан тэнгэр шиг хөөрхөн. "Ааваа хоёулаа өнөөдөр сургуульдаа явахгүй байя л даа тэгэх үү" гээд хошуу цорвойлгон эрхлэх охиноо харан өхөөрдсөн Сүхээ өргөж аваад гэдсэн дээрээ мордуулахад Нандиа охиныхоо гарыг хацартаа наан энхрийлнэ.

Аав ээжийгээ гарч явтал Сүндэрээ орон дотроо чив чимээгүй хэвтэх аж. Эцэг эхийг гарангуут Сүндэрийн эрх чөлөө мандан бадарч, өрөөнөөсөө гүйхээрээ гараад зурагтын удирдлага аван том өрөөнд асрагч эгчийгээ иртэл хүүхэлдэйн кино үзэн жаахан баясна.

Охиноо сургуульд нь хүргэж өгөх эрхийг урьд оройны шагайн тэмцээнээр шийдэцгээсэн бөгөөд асрагч эгчид өнөөдөр амралтын өдөр болж хувирсан аж. Гурвуул эрхэлж нялууран инээн баясаж байтал нэг мэдэхэд долоо гуч болчихжээ. Гэнэт бүгд яаравчлан угаалгын өрөө рүү хурдлав. Аав нь охиныхоо гар нүүрийг угаах хооронд ээж нь өмсүүлэх хувцас эрэн шүүгээг нь уудална. Сүндэрээг бэлэн болгоод угаалгын өрөөнөөс гаргаж, нялуун хоёр дотроос түгжин өглөөний бүх л ариун цэврийн асуудлыг гүйцээлээ.

Асрагч эгчдээ үнэн голоосоо дургүй Сүндэр хаалгаа цүүгээр нь түгжиж нэлээд удаан нүдүүлэн байж оруулдагт асрагч ч дасчихаж. Айлын хүүхэд харж гэр орныг нь цэвэрлэн хэдэн төгрөг олон ар гэрээ тэжээдэг тэр охин тэвчээр алдана ч гэж үгүй. Ямар ч байсан зөрүүд Сүндэрийг сургуулийнх нь босгоор алхуулж байж сая нэг санаа амарах аж.

Өглөөний цайгаа ч чанаж амжаагүй тул хөргөгчнөөс жимсний шүүс гарган ууж, ганц хоёр жигнэмэг идэцгээв. Нандиа гал зуухны өрөөнд үлдсэн аягануудыг угаах зуур аав охин хоёр түрүүлэн гарч гаражнаас машинаа гаргаад ээжийгээ хүлээнгээ оройн тусгай хөтөлбөр тохиролцоод авав. Учир нь өнөөдөр Нандиагийн төрсөн өдөр. Тэдний хувьд амьдралынх нь бараг өдөр бүр гэнэтийн бэлгээр дүүрэн тул төрсөн өдөр мэтийн онцгой өдрийг бие биедээ улам сайхан болгож өгнө гэдэг бүр ч их ухаан шаардах ажээ.
Шатаар уруудан бууж явтал биеэр нь цахилгаан гүйдэл өнгөрөх шиг сонин мэдрэмж төрөхөд хэвлий дэх бяцхан үр нь анх хөдөлж буй гэдгийг ухаарсан Нандиа хайртай хоёртоо бушуухан хэлэх гэж догдлон яарлаа...

Нандиа ажил дээрээ ирээд хамгийн түрүүнд компьютерээ асааж дотно үгсээр харилцдаг нэгэн залууг мэссенжерт орохыг хүлээнэ. Харин тэр өдөр өнөөх залуу нь байсангүй. Хэсэг бодлогоширч сууснаа эрс шийдэмгээр босч гэрлүүгээ буцлаа.
Хар цагаан дуугүй шууд л хамаг хувцасаа цүнхэнд чихэж охиноо хөтлөөд явахыг завдахад асрагч охин нүдэндээ нулимс цийлэгнүүлэн дэмий л гуйсан нүдээр ширтэж зогсоно. Нандиа дахин ирэхгүй гэж шийдсэн харцаар долоон жил амьдарсан орон гэрээ тойруулж нэг харан үүдний тавиур дээр түлхүүрээ салгаж тавиад гарав. Түүний төрсөн өдөр тул бодож бодож өөртөө шинэ амьдрал бэлэглэхээр шийдсэн нь энэ. Гэвч хоолой нь зангирч нүднээс нь нулимс сул асгараад байгааг хүсэвч хорьж үл чадна.
Дэврүүн сэтгэлээр эхлүүлсэн амьдрал нь хайр дээр тогтож чадалгүй яагаад нурчихсныг ч бодох сэхээ байсангүй. Хайр гэгч хачин эмзэг турьхан тэр зүйлийг бүрэн бүтэн хадгалах бат бэх тулгын гурван чулуу ИТГЭЛ, ХҮНДЭТГЭЛ, ТЭВЧЭЭР амьдралд нь байгаагүйг мэдэж эргэцүүлэх чадал бүр ч байсангүй.

А.Дэлгэрмаа "Баруун хөлийн бойтог" (би үүгээр кино зохиол бичихийг мөрөөднө)

2009-02-03T18:11:00.000-08:00

...Хар хорин гурван зуугаар, ханын материал... гэж орилох эрийн дуу хоолой сөөнгөтөн паргих нь урьд төрөлдөө ч микро автобусын мөнгө хураагч байсан болов уу гэж бодогдохоор болжээ. Ар араасаа дарааллан зогссон олон тэрэгнээс өрсөөд хэдэн хүн авчих санаатай бачимдах зуурт нүдний нь үзүүрт хонх зүүсэн бяцхан бор бойтог газар хэвтээ харагдав. Харин тэр бойтог өчигдөр баруун дөрвөн зам дээр нэгэн тансаг, том хар тэргэнд дайруулсан лааз түүдэг өвгөний өврөөс шидэгдсэнийг хэн ч анзаараагүй билээ.
Мань эр монгол хүний ёсоор бойтгийг билгэшээн авч энгэртээ тоосыг нь нэг шудраад зорчигчийн талын дээд бариулаас үдээсээр нь уяж тогтоолоо... (үргэлжлэл бий)

А.Дэлгэрмаа "Монгол халим"

2009-02-01T03:12:00.000-08:00

Энэ үгийг хараад “хаана байна тэр монгол халим? гаргаад үзүүлээдэх” гэх байлгүй. Тэгье л дээ.
Тэртээ гадаад далайд тогоо тосдсоор тоо нь цөөрсөн хэдэн халим аврал эрэн шумбаж яваа нь үнэн.
Монгол улс International Whaling Commission гэгч олон улсын байгууллагад таван жилийн өмнө гишүүнээр элсээтэхэж. Энэ нэрийг шууд утгаар нь орчуулбал “Олон улсын халим агнуурын комисс” гэж байгаа ч дэлхий дахинд халимыг зүй зохистой тоо толгойгоор хадгалж үлдээхэд нөлөө бүхий хувь нэмэртэй байгууллага юм байна. Халим гэж нэг тийм түсхийсэн аварга том загас гэхээс илүүгүй шахам ойлголттой бид яагаад тэнд суудал бөглөөд сууж байдаг билээ гэх бодол төрж байгаа биз. Ямартай ч бид тэр суудалд Япон ахан дүүсийнхээ шууд тусламжтайгаар заларсан юмдаг. Уул нь юуных нь буруу байхав. Гэвч сүүлийн үед ХАЛИМ, МОНГОЛ, ЯПОН гурав зүй бусаар холбогдоод байгаа талаар энд тэндээс гомдол тасрахаа байж. Учир шалтгааныг Монгол улсын ерөнхийлөгч Н.Энхбаярт Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн ерөнхийлөгч Чиэф Эмэка Аньяоку-гаас ирүүлсэн, мөхөс сэтгүүлч миний гарт буй зэмлэл, хүсэлтийн завсраархи нэгэн захидалын хуулбар, бас бус хүмүүсийн үүнтэй санал нэгдсэн, учирласан олон зурвасаас эрье.
Ноён Чиэф Эмэка Аньяоку-гийн захидлын гол агуулга нь: “Ганц халим агнахад тухайн зүйл устах эсэхэд нөлөө үзүүлэх тийм эмзэг үе ирээд байхад Монгол мэтийн улсууд Японыг аялдан дагалдаж эсрэг санал өгсөөр буй нь бидний үйлсэд чөдөр тушаа болж байна” гэх аястай. Үнэхээр ч улсынхаа тус комиссын хуралдаан дээр санал өгсөн байдлыг харахад Япон улсынхтай усны дусал шиг адилхан. Түтгэлзсэн нь хүртэл… Тэдгээрийг нэг бүрчлэн танд толилуулбал сонин байх болов уу хэмээн энд хавсаргав. (тухайн үед сонинд хэвлэхдээ хүснэгтийн хамт нийтэлж байв)
Бид дэлхийн улс түмнүүдтэй ахан дүүсийн харилцаатай орших нь зүй ёсны хэрэг авч байгаль дэлхийтэйгээ түнжин хагараад юүхэв гэдэгтэй хэн хүнгүй санаа нэгдэх биз. Хэдхэн хоногийн өмнө тус комиссын ээлжит хуралдаан болсон бөгөөд дэлхийн олон улс манайхыг улам хянуур ажигласан нь лавтай. Тун удахгүй энэ талын мэдээлэл олон нийтэд дэлгэгдэх байх.
Монголчууд бид “Шинжлэх ухаанд түшиглэн халим агнах” гэдэг гоё нэртэй хүсэлтийг дэмжсэнээрээ халим судлалд овойж оцойсон хувь нэмэр оруулах нь одоохондоо юу л бол. Судлах нь бүү хэл халимыг холоос ч атугай харсан монгол хүн хуруу дарам цөөн гэдэгт үл эргэлзэнэ. Тэгээд юуны нь монгол халим байхав гэж үү? Түр азна. Бид сүүлийн жилүүдэд “мянганы хөгжлийн зорилт” гэдэг үгийг олонтаа давтах болсон. Тэгвэл тэр зорилтуудынх нь 7-рт, зүйлийн бүрдэл бүхий эрүүл орчныг бий болгоно гэж заасан байх юм.
Өнөөгийн ШУ-ны хөгжил дэвшил аливаа амьтныг алж талах нь бүү хэл айлгаж ичээлгүй далан булчирхайг нь тоочоод мэдчихдэг болсон юм биш үү.
Энэ аварга загасны аймагт эрт балар цагийн махчин гүрвэлүүдийн үр сад гэгддэг сэлүүр хөлт, өрөвдөлтэй болхи амьтад ч багтах аж. Халимыг ч мөн адил хэдэн сая жилийн тэртээх тэр махчидын залгамж халаа гэх бөгөөд тэр үед нас бие гүйцсэн цэнхэр халимыг ахлах аварга нь бас байгаагүй гэдэг. Томоохон цэнхэр халим сүүлэн дээрээ босоод зогслоо гэхэд арван давхар байшингийн дайтай гээд л бод. Гэвч энэ үлэмж биетний амтат зоог нь ердөө далайн бяцхан (5см урттай) хавч. Ходоодонд нь дунджаар 800 кг жижиг биет байдаг гээд бодохоор энэ нүсэр загас далайн амьдралын тэнцвэрт ямар лут үүрэгтэй нь ойлгомжтой байгаа биз. Үүгээр зогсохгүй халим нутагладаг далайн эрэг орчмын ард олонд энэ гайхамшгийг зөвхөн харахаар ирсэн хүмүүсийн хаялага баршгүй баялаг биш юмаа гэхэд хангалттай амин зуулга болдог юм байна.
Өнөө үеийн манай цөөхөн сэтгэгчдийн нэг, яруу найрагч Д.Урианхай гуай нэгэнтээ: “Хэрэгтэй юм, хэрэггүй юм хоёр, зөв үйл, буруу үйл хоёр адил болох нь оюун санааны үхэл” гэсэн байдаг. Амьд үхдэл гэдэг нэр томъёонд хамрагдчихаасаа өмнө хийж буй буюу хийх үйл бүрээ мэргэн түшээд цэнэж байгаа нь лавтай. Нүгэлд их багын ялгаа байхгүй гэнэм.Нэг л өдөр бид дронт тагтаа, стеллерийн үхрийн эмгэнэлт явдлыг давтаад, хүүхдүүдийнхээ өмнө зогсчихсон “Халим гэж нэг иймэрхүү амьтан байсан” гээд зураад зогсож байх вий. Энэ ч бага хэрэг. Үйлийн үр үсний ширхэгнээс ч нарийн гэгчээр амьтны зүйлийг цөөрүүлсээр, байгаль эхийн амин судлыг хөндсөөр эцэстээ бид өөрсдөө үл орших үе ирнэ. Үнэндээ тэд бидэнд хэрэгтэй болохоос, бид тэдэнд хэрэг болоод байгаа юмгүй нь гашуун үнэн. Хэдэн “ногоон” нь халаасандаа багтаж ядсандаа бус энэ үнэнийг таньсандаа олон улсын эрдэмтэн судлаачид “Хаа байна манай америк хандгай, хамгаалаад өгье”, “Аль вэ тэр австрали мазаалай, авраадахъя” гээд нааш зорьдог юм. Харин бид гадаад далайн аварга халимаа “монгол” хэмээн өөриймсөн хайрлаж болохгүй гэж үү? Бид бие биедээ уусан нэгдэхийг бус, цэнхэр гаригийнхаа, хүмүүн төрөлтнийхөө дахин давтагдашгүй бүхний насыг нэмэхийн төлөө нэгдэхийг даяарших гэж нэрлэмээр байна.
2007 оны 5-р сар

А.Дэлгэрмаа "Бурхан, Чөтгөр хоёрын хөөрөлдөөн"

2009-02-01T01:33:00.000-08:00

Заль гүйлгэнэсэн цэлхэрэг нүдтэй, хөхөлбий чөтгөр Бурханы өмнө хойно орж эмээнгүй, элдвийг шалгаан цүл цал шогшин, таадга таадга алхана.
Чөтгөр – Таны нэг шавь сайхан байшин мөрөөдсөн, биелэсэн. Машин, бас л авчихсан. Аан бас дарга болоотохсон, болох болохдоо томоос том, өндрөөс өндөр сэнтийд залараатахсаан. Гэтэл яасан гээ. Саяхан сансарт нисэх ч болтой мөрөөсөн зогсоно лээ. Танай тэр нөхөр ч миний шуналын боол нэгэнт болсондог оо. Хи хи хи…
Бурхан – Миний тэр шавь холын Марсыг мөрөөсөн зогсохдоо ч өлмий дор нь цэцгийн дэлбээ хагдрах вий, хэмээн болгоомжилж явдаг юм. Тэр их эд хөрөнгө, эрх мэдэл нь хэзээ нэгэн цагт зүрхний нь угт булгилж явдаг их хайрынх нь төлөө зарцуулагдах болно гэдэгт би итгэдэг.
Чөтгөр – Та хайр, хайр л гэх юм. Шавь нарын чинь эдийн болон эрх мэдлийн шунал үргэлж хэрүүл тэмцэл дагуулсаар ирсэн хэдэн мянганы түүхийн дэргэд тэр хайр чинь юу юм бэ? За яахав, тэр хайр чинь агуу байг л дээ. Тэглээ гээд хэн нэгэн “Бүгдээрээ ганц энэ бурханд итгэн шүтээд эвтэй байя” гээд уриалбал, ганц манай хэл л уянгалаг болохоор үүгээр л яриад эвтэй байя гэвэл, эсвэл ганц манай соёл иргэншлээр л амьдарвал догь, эсвэл бүр манай авгай л сайхан гэх мэтээр өөр өөрсдийн хайран дээрээ эвлэн нэгдээд энх тунх байх нь яасийм, аан?
Бурхан - Чөтгөр чи сонс! Хайр бүхэн нэг л эхтэй байдаг юм. Эх дэлхийгээ гэсэн агуу хайр төгөлдөр нэгдэлд хүргэх чадалтай. Чиний дээр дурдсан хайр бүхэн зүрх болгонд булгилж байж улс орон хөгжин төгөлдөржих хөшүүрэг болдог юм.
Чөтгөр – Би таныг “та” хэмээн гуайлж байхад та намайг чи хэмээн дорд үзэх нь бурхны ёс уу?
Бурхан – Энэхэн орчлонд нүгэлээс ангид хүмүүн заяаг бий болгон ажин түжин суусан тэр цагт минь чиний мөр энэ дэлхийд гараагүй байсан юм. Ахмадаа хүндлэх нь хэн бүхний ёс. Тэгээд ч энд чи надтай тэрсэлж, тэнд Аллах Христээрээ талцаж, Америк Афган, Курд Турк, Израйл Пластинаараа муудалцан, өөрсдийн үйлийн үрийн дээгүүр эсрэг хүрдэн эргүүлж суух хооронд нүгэлээр бууралтсан “ижий” дэлхий бөгшүүлж байна. Надад зав алга.
Чөтгөр – Тогтож айлд. Та тэр гайхамшигт гээд байсан Монгол орноо нэг хараачээ. Эсгий үүдтэй, хулгайчгүй, нүүдэлчин орон чинь эд байвал авъя гэх, эзэнгүй бол минийх гэх, нүүнэ гэвэл сууна гэх хүнээр дүүрэн болжээ. Одоо тэд таны шавь уу, миний албат уу?
Бурхан – Дээд гаралт ард түмэн үргэлж миний ивээл дор байдаг юм. Монгол орон минь хоёр өөр иргэншлийн, хоёр өөр тогтолцооны хурц ирмэгт уулзвараар үрэгдсээр өнгө гундавч эргэж сэргэхдээ хаврын яргуй шиг ярган цойлж чаддаг юм. Жам ёсоор сурах зүйлээ сураг гэснээс биш чиний саварт зүгээр орхисон юм биш шүү!
Чөтгөр – Хамаг эрх мэдэлтнүүдийнх нь халаасыг түнтийлгээд булхайг нь бурзайлгаад, шуналын галыг өдөөгөөд өгсөн болохоор тэд лав үүрд миний албатаа!
Бурхан – Миний эрдэм чадал энэ хорвоогийн хүн төрөлтнийг бүхэлд нь чамаас цаг бүр хамгаалж чадах ч өөрсдийнх нь гарт эрх үлдээдэг юм. Тэр тусмаа нүдний цэцгий мэт хайрлах Монгол орноо авран асарч чадах нь лавтай. Хөнөөлт дайны чинь хөлөөс ч хол байлгана.
Чөтгөр – Ингэхэд дэлхийн II дайнд та Япон, Итали, Германыхаа талд байв уу, Орос, Англи, Америк, Францынхаа талд байв уу? Эсвэл эзгүй байв уу?
Бурхан – Аль алины нь талд байлаа. Гэхдээ чиний өдөөсөн шуналд хөтлөгдсөн хүмүүсийнд бус, тэдний шуналын үрээр нүглийг нь үүрэлцэх хөөрхий ард түмний дэргэд байж, өлссөн цагт унд хоол шиг эрч өгч, ядарсан цагт өвдөг тохойноос нь дэмнээд авах шиг сэтгэлийн тэнхээгээр тэтгэж байсан юм.
Чөтгөр – Тэгвэл тэд хайнцах нь яасан юм?
Бурхан – Тэд хайнцсан шүү дээ. Ялалт, ялагдал хоёул хоосон чанартай.
Чөтгөр – Ялагдсан зарим нь гэдэс цатгалан, мөр бүтэн явахад ялсан зарим нь хоногийн хоолгүй өлбөрч үхэх нь олонтаа. Таны хоосон чанар ч та бид хоёрт л бий байх даа, хи хи хи.
Бурхан – (Их л удаан бодол болж сууснаа) Чиний өдөөсөн тэр олон дайн, тэр их сөргөлдөөн үгүйсэн бол хүмүүн төрөлтөн минь тэр хугацаанд ядаж ус хэр нандин гэдгийг, агаар хэр үнэтэй гэдгийг, нарны эрчим хэрхэн ирэх нь хүртэл биднээс хамаарна гэдгийг уг чанараар ухан мэдээд, хүний мөн чанараа танин, гэгээн хүрээлэлд багтаад, дэлхий дэнжигнэн биш тэнцвэртэйеэ эргэлдэж байх байсан юм. Чи бид хоёр ч мөнх бус... Ум ма ни пад мэ хум.
Ийн хэлээд, бодрол тунарсан мэлмийгээрээ хорвоог нэг ажаад намалзтал алхан одов.
2007 оны 5-р сар

А.Дэлгэрмаа "Ирландаас тээсэн гэгээ"

2009-02-01T01:27:00.000-08:00

Цэлийх их далайд өглөөний наран туяа ойлгон наадна. Тэртээд хөвөн одох хөлөг онгоцны хэлбэр наран сөөргөө сүүдэртэн алсалж, дээгүүр нь хэдэн цахлай эргэлдэх гайхамшигт зураглал нээлттэй цонхны цаанаас хавартай хамт нүд баясгаж, сэтгэл сэргээвч би эх газраа л мөрөөснө.
Өмнө минь гоёмсог варанд гундаж буй хэдэн сарнай… Цэцэгсийг хараад Ширхэнцэг хайрхны өвөрт найгах нугын цэцэгт зүлэг намайг нууж чаддаг байсныг санан үгүйлнэ. Аав ээжийн эрх охин анх гэрээс гарч үзсэнийх үү, хэдэн оймс нэмж илээснийх үү, ямартаа ч домогт тэр уулаа, өмнүүр нь мэлтэлзэн урсах мөрний дайтай Хараа голоо эгээрэх болов.
Тийм, би Зүүнхараагийн охин.
Нуухан нүдийг минь нээж ухаан нэмсэн үзэсгэлэнт Ирланд орноо орхиод Монголоо зорилоо. Гэтэл…
…Зарим нь мөнгөө алдаж гэнэ. Хадгаламж зээлийн хоршоо гэгчээр түүнийг нь “дээрэмдээд” авч гэнэ. Зарим нь дээрэмчдэд тусалж л гэнэ. Зарим нь өлсч гэнэ. Бусад нь бухимдаж гэнэ. Энд тэндгүй эх орныхоо элгийг тэмтчиж, өврийг онгичуулж гэнэ.
Ээжийн минь эхлэл болсон Түйн голоос умдаалсан хүн амьтан хордож гэнэ. Үсгүй хурга, нүдгүй ишиг төрж гэнэ. Алтны түйтгэрчид Орхны хүрхрээг тасалж, Онгийн голыг ширгээж гэнэ. Модны түйтгэрчид газар сайгүй тасчиж, тэр дундаа өссөн хайртай Харааг минь цөл болгоотохож гэнэ. Хөвсгөл далайд шатахуунтай онгоц осолдчихоод байхад бултаас нуусаар л гэнэ. Булхай, луйвар гаарч, Монголын нийгэм тэмцлийн индэр болжээ. Намайг угтсан тоймтой зүйл ердөө энэ. Сэтгэлдээ бэтгэртэл тээсэн нутгаасаа зөвхөн гэгээ гэрлийг хайн бэдэрнэ…
Жаахан гандуу ч гэсэн өвс ногоо нь жил бүр шинээр урган дэлгэрдэг хөрсөн дээрээ хөлбөрч, жаахан гундуу ч гэлээ амны билгээр буянаа нэмж байдаг ард түмнийхээ дунд хүсэл мөрөөдлөө биелүүлнэ гэж зориг шулуудлаа.
Тийм, би Монгол хүн юм чинь.
Намайг дагаад хөөргөн сэтгэлээр нутгаа гүйчихээгүй анд нараа! Та нар минь сайн явбал болох нь тэр, яахав ээ наанаа сайхан амьдар. Сансарт салаад одчихдоггүй, нэг л дэлхийн тивүүд юм чинь бид нэг л тэнгэрийн дор нарны илчээр ивээгдэн амьдарч байна. Зөв л явбал энэ гаригийнхаа зүрхний цохилтыг жигд байлгах учиртай.
Энд бид хичээх болноо. Эгшин бүрийг алдалгүй байж, өөрсдийгөө зоригжуулж, өрх гэрээ, улс орноо товхинуулан, газар шороогоо эгүүлэн сэргээх цаг мөд ирнэ. Тэр цагт та бүхэн минь эргээд ирээрэй. Тэр цагт бас би наана чинь зөрөөд очъе. Гадаад орны хүмүүст үлгэрлэн таниулъя. “Та бүхэн минь манай Монгол орны үлгэрээр утаагүй бол, хөрсний бохирдлыг ингэж арилгадаг юм, ан амьтан, ой модоо хамгаал, нөхөн сэргээ, авилгалыг ийн эцэслэ…” гэж ирээд л завгүй ухуулан таниулсаар бие минь алжаах юм бол эргэн сэргэсэн Хараагийнхаа үзэсгэлэнт нугад ирээд, загас жараахай голын усанд цүл цүл хийн наадах чимээг чагнан, бургасны сүүдэрт таатайяа хэвтэнэ.
Тиймээ, би дэлхийн иргэн юм чинь.

Уяхан Замбуу тивийн наран дор уйтгарлан явах дургүй.

2007 он

А.Дэлгэрмаа "Мөнгө байхад өөр яах юм?" (фелетон)

2009-02-01T01:12:00.000-08:00

Хүүш ээ, хүүхнүүдээ! Хөөрхөн хүүхэд гаргах гэж тойг мөлжих цаг өнгөрсөн шүү. Яах юм? Болохгүй бол хамар, нүдний давхраа, үс, хумс, өгзөг, хөх гээд л хийхгүй юм алгаа цаад эмнэлэгт чинь. Нүүрний арьсаа татуулчихсан чинь удаан юм ярьж болохгүй таталдаад, уруул хийлгэчихсэн чинь бамбайгаад ёстой хэцүү байнаа. Ийм ч буяны байгууллагын хандив, тийм ч сургалтын төлбөрийн тэтгэлэг гэж хэдэн төгрөгийг минь зулгаах гэхээр нь өөрийгөө гэсэн хүн чанартаа дийлдээд л ийм юм хийлгэчихлээ. За за хөөрхөн л болж байвал хамаа байж уу. Гэм нь эцэг эх нь эртнээс үр хүүхэддээ онцгой таних тэмдэг тавьж авахгүй бол ялгах аргагүй л болох юм байна. Би ч яахав олон жил тамхи татсаар өөрийн гэсэн имижтэй болчихсон дуу хоолойныхоо ачаар болоод л байгаа. Зарим хүн ийм их “засвартай” хүн насны эцэст хэцүүхэн төрхтэй болдог гэлцэх юм. Яадаг юм, мөнгө байхад дээд албатны эхнэр би өөр юу хийх юм? Тэгээд ч намайг хөгширөх үед нөхрийн минь зөөсөн хураасан надад шинээр арьс авчихтайгаа болчих биз дээ. Тэгээд ч нөхөр маань олны өмнө хэт үнэтэй хувцас сэлттэй харагдаж болохгүй, булхай илэрнэ гээд байгаа. Арьсийг минь ямар хуулаад л авав гэж. Зарим нэг коммун юмнууд “Эмнэлэг эмнэн асарч эрүүл энх байлгах үүргээ биелүүлж чадахгүй байна. Хахуульд идэгдээд дууслаа, хүнд сурталтай, хүнийг гэх сэтгэлгүй байна” гэж ирээд л муулах юм. Намайг очиход эмнэлгийн дарга нь хүртэл үзэх нь холгүй л байгаа юм чинь. Охиныг минь төрөхөд яасан гээ, бусад төрөх эхчүүдийг хойш тавьж ирээд л бүхэл бүтэн тасгаараа дэмжин уухайлж байж амаржуулж байгаа юм чинь. Ер нь тэгээд та нар эмч нарыг хахууль нэхэж, гар харсан гэдэг хэл аманд оруулж байхаар гуйхаас нь өмнө л өгчихөж байгаач дээ. Тэр чинь л хүн чанар юм биш үү. Эцэст нь нэг л проблем байна. Одоо нөхөр бид хоёр 40-тэй. Гэтэл би 20-той юм шиг, тэр минь 60-тай юм шиг харагдахыг яана. Уг нь би тэрэнд хэлэх л юм: “Бүгдээрээ л булхайцаж байхад чи л гэж баригдана гэж нервтэн үрчийж байхаа боль!” гэдэг. Манай тэр дэндүү хүн чанартай юмаа. Илэрчихвий гэхээс эмээж байна гэдэг чинь асар хүн чанар л биз дээ? Ямар “Би буянтай сайхан юм хийж явдаг цорын ганц шударга бурхан хүн шүү, таминь” гэж зарим шигээ зарлаад яваа биш. Авууштай чанар биш үү, тэр чинь. Бодоод байхнээ бид хоёр шиг гэр бүлээрээ хүн чанартай байх ийм л хэцүү байгаа юм даа. Хүүш ээ, ам халаад баахан хадуурчихлаа. Хүнд битгий хэлээрэй! Найдлаа шүү! Нүүр эдгээгүй байхад сонин дээр гарчихвал ёстой онигоо.
2007 он

А.Дэлгэрмаа "Монголд хүн болж мэндэлснээс ишиг болж төрсөн нь дээр"

2009-02-01T00:13:00.000-08:00

- Хорт хавдраар шаналагчдын дэргэдээс сурвалжилсан тэмдэглэл -

Өглөөний 7:30

Өвдөлтийн зовлонг арай гэж тэсвэрлэж яваа, элэг дүүрээнээс нь гуурстай уут зүүлттэй хэдэн хүн эмнэлгийн хонгилоор хөлөө зөөж ядан холхино. Сувилагчид гүйлдэхээ байсныг бодвол урьд шөнийн сандаргасан залуугийн бие арай дээрдсэн бололтой.
Аавынгаа элэгний хорт хавдраар өвчилснийг анх сонсоход нүд минь харанхуйлж, ямар ч авралгүй гэж бодож байсан үеийг бодвол одоо сэтгэл санаа хамаагүй дээрсэн учир ойр, тойрноо сая л анзаарч байна. Энд сахиураар хононо гэдэг анх санаанд багтамгүй аймшигтай санагдаж, энд тэндгүй уйлсан, орилсон, аргаа барсан, бухимдсан хүмүүс байдаг байх гэж бодож байлаа. Арай тийм биш ч…
Дөнгөж хорь гарч яваа болов уу гэмээр нэгэн залуугийн бөөрний хорт хавдар нь хүнд шатанд орсоноос болж бүхий л итгэл, найдвараа алджээ. Тэрээр өдрийн ихэнхийг тэргэнцэр дээр сууж, цонхоор ширтэн өнгөрүүлнэ.
Хөдөөнөөс ирсэн есхөн настай нэгэн охиноос гурван килограмм хавдар авсан гэж эмч нар ярилцахыг бас сонслоо.
Аавыгаа сахиж эмнэлэгт өнжсөн хэдхэн хоногийн дотор энэ эмнэлэгт хорт хавдар гэдэг үгийг хором тутамд сонсох надад хэцүү байсан. Харин энэ эмч, ажилтнуудын хувьд энэ үг өдөр тутам сонсож, үзэж, оношилсоор байгаад дасчихсан байгаад дасчихсан байх даа гэж бодогдоно. Гэвч үнэндээ бол үндэсний аюулгүй байдалд заналхийлсэн аймшигт үзэгдэл болсон гэдгийг эмч нарын амнаас сонсч мэдлээ.
…1970-аад онд Говь-Алтай аймгийн Бугат суманд очиход хүмүүсийн хоорондох Монголын өөр хаана ч байхгүй сайхан уур амьсгал угтдаг байсан гэдэг. Тэндэхийн сум нэгдлийн дарга, хөдөлмөрийн баатар Ядамхүү, Намын үүрийн дарга Бодь нар ямар ч захиргаадалтгүй, гайхамшигтай уян хатан аргаар тэр сумыг нэгэн “гэр бүл” болгосон тухай түүх сонсож байсан юм. Энэ эмнэлгийнхэн ч мөн адил зангидсан гар шиг нэгдэн ажиллаж чаддагийг хараад өөрийн эрхгүй бахархах сэтгэл төрөв. Эрүүл мэндийн салбарт хэн нэгнийг таньдаггүй, эсвэл хэтэвчиндээ хэдэн төгрөггүй л бол амьд явах баталгаа алга болсон гэдэг үгийг олонтаа сонсох болсон энэ үед Хавдар судлалын үндэсний хүрээлэнгийн үйлчилгээнд их өөр бодол тээж буцна.
Ямар ч гэсэн манай гэр бүлийнхэн аавыг хавдраар өвчилснийг мэдээд Хавдар судлалын үндэсний төвийн үүдийг татсан цагаас өнөөг хүртэл танил тал, авилга хоёрын алийг нь ч “ашиглаагүй”. Бид одоо элэг нь тал болсон итгэл нь бүтэн болсон аавтайгаа амар тайван, аз жаргалтай аж төрж байна. Өвчинд ам гарч болдоггүй ч монгол хүний амны билэг гэдэг сайхан.
Хүнийг амьдад нь магтаж болдоггүй гаж гэмээр үзэгдэл Монголд байдаг ч улс, үндэснийхээ аюулгүй байдлын манаанд зогсоо хэдхэн хүнд олон, олон хүний нэрийн өмнөөс гүнээ талархмаар байна. Тэднийг магталгүй өнгөрч боломгүй санагдаад байна.
Хавдар судлалын үндэсний төвийн Элэг, цөс, нойр булчирхайн мэс заслын тасгийн эмч Чинбүрэн, Энх-Амгалан, Тайванбаатар, Бат-Ирээдүй, Юмчинсүрэн, мөн Сувилахуйн тасгийн Алтанцэцэг ахлагчтай сувилагчид, тэр дундаа сувилагч Сэлэнгээ, Хүрэл-Очир ахлагчтай Эрчимт эмчилгээний тасгийнхан, тэр дундаа нойрсуулагч эмч Билэгмаа нарт талархаж явдаг бүх өвчтөнүүдийнх нь өмнөөс “Баярлалаа” гэж хэлье. Дээр өгүүлсэн есөн настай охины хавдрыг авах бүх шатны эмчилгээний зардлыг энэ хүмүүс өөрсдийн халааснаас гаргасныг гэрчилэх хүнтэй ч таарч байлаа.
Эрүүл мэндийн салбар яг энэ хамт олон шиг эрч хүчээр дүүрэн, орчин үетэйгээ хөл нийлүүлэн алхаж яваа залуусаар хүч сэлбээсэй.
Тус тасагт жилд дунджаар 160 орчим хагалгаа хийгддэг юм байна. Үүнээс гадна мэс заслын бус эмчилгээ буюу хавдар тэжээгч судсыг бөглөх, элэг хатгаж спирт шахах, өндөр давтамжтай долгионоор шарах эмчилгээ жилд 300 орчим хийгддэг гэнэ. Эдгэрэлийн зэрэг нь 95.1 хувь гээд бодоход овоо хүнд ажлыг нугалдаг байх нь. Харин Монгол улсын хэмжээнд жилд зөвхөн элэгний хавдраар гэхэд л 1300-1400 хүн өвчилдөг гэсэн тоо бий.Эрхэм уншигч та ердөө энэ тасгийн тоо баримтаас Монгол улс ямархан хурц хутганы ирэн дээр явааг ойлгож байгаа байх.

Өдрийн 12:30

Тасаг бүрийн үүдээр үдийн хоол хүртээж яваа эмэгтэй хачин сайхан үнэр ханхийлгэн өнгөрнө. Харин аавын маань зэргэлдээ орон дээр ходоодоо тайруулсан нэгэн залуухан эгч хамраа тэр үнэрээс нууж нүүрээ дэрэндээ наан шаналж хэвтэнэ. Учир нь тэр долоо хоног юм идэж уугаагүй. Идэж чадахгүй байгаа хүнсийг нь түүний бяцхан хүү, нөхөр хоёрынх нь зураг л орлох мэт...
Аавыгаа сахиж суух хоорондоо сүүлийн үед нас нь залуужиж байгаа хорт хавдрын талаар сонирхож уншихаар шийдлээ. Хавдар судлалын төвийн үүдний өрөөнд интернет мэдээллийн төв байдаг юм байна.
“Эрүүл мэнд” гэсэн монгол үгийг “Гүүгл” (интернет хайлтын сан)-д өгөөд үзээрэй. Гарсан мэдээллийн бараг 100 хувь нь олон улсын төслийн байгууллагынхны санаачлагаар хийгдэж буй ажил, эсвэл хурал зөвлөгөөн эзлэх аж. Тэр бүрт нь манай Эрүүл Мэндийн Яам оролцсон, дэмжсэн гэсэн өгүүлбэр олон таарна.
Гэнэт хөгийн гэж хэлж болохоор түүх үүнээс үүдэн санаанд буулаа. Зах зээлийн тогтолцоонд шилжиж байсан хүндхэн үед манай гэрийн ойролцоо А-гийнх амьдардаг байв. Эхнэр нөхөр хоёр манаач, үйлчлэгчийнхээ хэдхэн төгрөгний цалин авах ч түүгээрээ бүгдээр нь дөрвөн хүүхэдтэйгээ хамт алим, чихэр аваад идчихнэ. Ингээд орой нь идэх хоолгүй, хоосон хонох болмогцоо эргэн тойрныхоо айлаас жаахан гурил гуйж аваад түүнийгээ усаар зууран зуухан дээрээ хайраад идчихнэ. Манайх ч бас тэднийд гурилаасаа илүүчилдэг хөршийнх нь нэг байсан. Одоо бодоход тэдэнд гурил өгдөг байснаараа бид аврах биш алдаг байсан юм шиг. Юу ч өгөөгүй бол тэд олсон мөнгөө ухаантай зарцуулж эхлэх байсан ч юм билүү.
Үүгээрээ эрүүл мэндийн салбарын олон улсын тусламжийг түлхэх ёстой гэж байгаа юм биш, харин улсын бодлогын хуудууг тусламжаар халхлаад байгаа мэт санагдлаа.
Яагаад гэвэл эрүүл мэндийн салбарт техник, технологийн шинэчлэлийг нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдахуйцаар хийсэн нь тун ховор байдаг аж. Байлаа гэхэд ихэнхдээ гадаадынхны хөрөнгөөр хийсэн байх юм. Харин манай улсын төсвөөс зарцуулдаг мөнгө нь үүний хаана нь ч хүрэлцдэггүй юм байна.
Хүн ардын эрүүл мэнд чухал гэж үнэхээр үзэхгүй байгаа бол ээлжлэн дээгүүр суудал сэлгэгсэд шууд түүнийгээ мэдэгдчихмээр юм. Тийм биш л юм бол яг өнөөдрөөс эхлэн хүнсний эрүүл ахуй, хүн амынхаа эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх нэгдсэн үзлэгт шаардлагатай бүх зүйлийг хийгээсэй.
Яг энэ салбарт хийж байгаа ажлыг өдөр тутам хатуу хянаж байхыг иргэн бүрт уриалж байна. Татвар, даатгалаа төлдөг бидэнд ийм эрх бий.

Орой 21:00

“Ямаа болоод төрчихсөн бол ядаж л хорт хавдар тусахгүй байх байсан даа…”

Эдгэх найдваргүй болсон нэгэн өвчтөн дээрх үгийг санаа алдан өгүүлсэн юм. Зурагтын мэдээгээр нэг кг ноолуур тутамд 5000 төгрөгийн нөхөн олговорыг “Монгол улсыг хөгжүүлэх сан”-гаас гаргах тухай ярьж байна. Нээрээ ч, дэлхий нийтээр уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөж, байгалийн баялгийн хомсдолд ороод байхад, бэлчээрийн даац нь хэтэрсэн манай орны хувьд үүнийг юу гэж ойлгох ёстой юм бол, бүү мэд. Эсвэл Монгол орныг хөгжүүлэх хүмүүс нь тэртээ тэргүй өвчтэй, эзгүй байгаа юм чинь ямаанд өгчихье гэж байгаа юм болов уу.
Тэгж л үрэн таран хийх хорхой нь гозогоноод байвал эрт оношлогооны улсын маш том төв байгуулаад хүн амаа хамруулаг л дээ.
Хүнээ ямаанаас дор үзэж байгаа юм бол улсынхаа нэрийг нэг мөсөн “Ямаа Үржүүлгийн Бүгд Найрамдах Улс” (ЯҮБНУ) болгож өөрчилвөл яасан юм. Дэлхий дахин яаж хандахыг харцгаая. Дээрх санаачлагыг гаргасан хүмүүст аятайхан л сонсогдож байгаа байх.
Зарим улсын ганц үйлдвэрийн ажилчдын тоонд ч хүрдэггүй хүн амтай бид чинь өөр юу гэх вэ.Цөөхөн ч гэсэн энэ ард түмнээс дэлхийн ямар ч гүрнээс төрөөгүй суутнууд төрсөөр ирсийм шүү, харин цаашид төрөх эсэх нь эргэлзээтэй болчихоод байна!!!

2008 оны 11-р сарын 10

Г.Армаа "“Тэнгэр”-ийн учир" Оршил

2009-01-31T23:02:00.000-08:00

Монголын ард түмний дунд үе залгамжлан хадгалагдсаар ирсэн бичиг, хэл соёл, аман яриа, үлгэр домог сэлтэд: “Дээд тэнгэрээс заяат төрөгсөн”, Тэнгэрийн ханхүү, эсвэл Тэнгэрийн дагина, Тэнгэртэй эр, Тэнгэр нь хаячихсан гэх юмуу Эцэг тэнгэр, Эх газар, Мөнх тэнгэр гэх зэрэг хэлц үг, нэр томъёо амь бөхтэй оршсоор байгаа нь бид бүхний язгуур үзэл суртал, шүтлэг мөний сацуу ямар нэгэн үл тайлагдах учир битүүлэг нууцыг өөртөө агуулж байдгийг ойлгож ядаад байх юм байхгүй. Монголоос өөр ямар ч угсаатан, үндэстэнд ТЭНГЭР-тэй холбоотой ийм мэт нарийн нандин уламжлал байхгүй ба харин Монгол угсаатны нөлөөллөөр бусад үндэстний дунд иймэрхүү суртал, шүтлэгийн төрөл “бүдэг бадаг” байдгийг дурдалтай. Тийм ч учраас ТЭНГЭР гээч нь ямар учиртай юм болохыг зөвхөн Монгол хүн л зөв тайлбар өгнө үү гэхээс биш гаднын хэн нэгний амыг “мянга хараад” нэмэргүй юм. Монголчууд язгуур шүтлэгийнхээ учир, мөн чанарыг яв цав мэддэг байжээ гэдэг нь буурал түүхийн будан манан дундаас ч гэрэлтэн харагдсаар байдаг. Гэтэл өнөөгийн бид чинь аль хэдийнэ мартчихаад янз янзын тайлбар өгөөд сууж байгааг яалтай вэ. Үүнийг үлгэрлэвээс Монгол угсаатан олон зууны турш сэх сэтгүй архидчихаад өнөө өглөө л нэг юм эрүүл босоод, “юу болоод өнгөрсөн”-ийг санах гэж зүдэж буй мэт. Болоод өнгөрсөн үйл явдал, Монголчуудын бий болгосон оюун санааны оргил болох БУДДИЗМ, БУМБА-ын, бас БӨӨ /шашин/-гийн танин мэдэхүй, ардын ёс заншлын хүрээнд амь бөхтэй оршсон зан үйлийн арилашгүй ул мөр, бичгээр болон амаар дамжиж ирсэн үнэлж баршгүй мэдээллүүд, археологийн болон соёл урлагийн үнэт өв, үлгэр домог, туульсийн аварга том бүтээл зэргийг харьцуулан бодож, ахин дахин дүгнэлт хийх тусам Монголчуудын үүсэл гарал ба өнө эртний аж байдал, шүтлэг, суртахуун нь саяхны мэт тодрон тодрон харагддаг юм. Мөхөс би энэ талаар олон жилийн нөр их хөдөлмөр /судалгаа/ хийснээ нэг мөр болгон зангидаж “Хүний үүсэл-1 Дэлхий дахин”, “Хүний үүсэл- 2 Монголын ил товчоон” гэх хоёр боть ном болгон энэ оны эхээр хэвлүүлсэн билээ. Уг номонд Монголчуудын язгуур шүлэг, суртахууны талаар иж бүрэн хөндөж, маргалдахуйяа бэрх “үнэн”-ийг оллоо хэмээн омогшиж явсан үе бий. Тиймээс ч Монголын аль ухаантай, оюунлаг гэсэн /өөрийн үнэлэмжээр/ хүмүүст номоо тарааж юу гэхнэв хэмээн хүлээж эхлэв. Мөхөс миний урьдчилан төсөөлж байснаар маргалдах, үгүйсгэх, дайрч давшлах зэрэг хирээс хэтэрсэн шуугиан дэгдэнэ хэмээн хүсэн хүлээж сууснаа нуух юун. Гэвч тийм биш санж. Ойр дотныхон ч тэр, огт танихгүй нь ч тэр, шилэн хоргоны загас мэт таг дуугүй суугаа нь итгэж ядмаар гайхшрал төрүүлж байснаа бүүр сүүлдээ цөхөрч, “үнэнийг хүнд ойлгуулна гэдэг үхлээс ч хэцүү юм байна” гэсэн бат ойлголттой үлдэв. Учир юу хэмээвээс: Өргөн олонд үзэл бодлоо хүргэж чадаагүйнхээ төлөө бухимдаж бүхий тэр цагт, эдгэшгүй хүнд өвчтэй болсноо мэдмэгц, айдас, цочрол төрөхийн оронд харин ч болоос бухимдал маань даамжрах жишээтэй… Цаг хугацаатай өрсөлдсөн энэ эгзэгтэй мөчид бүхнийг тайлбарлан таниулж олон нийтэд ойлгуулна гэвэл тэрэн шиг худлаа юм байхгүй. Гэхдээ тэр олон “санаа”-н дундаас ядаж ТЭНГЭР-ийн тухай ярилцаад үзье гэж шийдэв. Би ямар алдар нэр горилж байгаа биш, алт мөнгөнд шунаж хэвтээ биш, ард олондоо “үнэн”-ийг ойлгуулах л гэж байгаа юм чинь…

“Тэнгэр” нь бидний төсөөлдөгөөс өөр
Манай нэрт судлаач, “Их гурвалжин” номоороо алдаршсан Ч.Эрдэнэ гуай уг номондоо “Монголчууд түүхээ хайж байгаа” хэмээсэн нь гарцаагүй үнэн бөгөөд, хатуухан хэлэхэд “бид түүхгүй явж ирсэн” хэмээвэл зохино. Бидний “түүх” хэмээн үзсээр ирсэн тэр зүйл бол өрнө, дорнын түүхчдийн мэдээ сэлтийг цуглуулан марксист ч гэх юмуу, ШУ-ны эмпирик дүгнэлт хийх мэт болсон “Овоолго” төдий юм. Түүнчлэн тэр “түүх” хэмээгээд байгаа нь Төв Азийн элгэн дээр болж өнгөрсөн олон угсаатны дээр дороо оролцсон “бужигнаан” төдий юм. Энд мөхөс би, ШУ-ныг ч юмуу, хэн нэгэн “зүтгэлтэн”-ийг муулаад унах гэсэн юм биш. Угаасаа ШУ өнөөдөр дэлхийн нэн эртний түүх болон тэр дундаа “хүний үүсэл”-ийн талаар нэг мөр болсон үзэл баримтлал байхгүй, манан будан дунд хөвж явааг хаацайлаад байх шаардлагагүй юм. Харин мөхөс миний удаа дараа тэмдэглэсэнчлэн ШУ, Буддизм хоёр хар аяндаа нийлэн нэгдэх цаг ирнэ. Энэ хоёр, нэгэн цул болсноор хүн төрөлтний хөгжил дэвшлийн зам саруул, дардан болно гэдэгт итгэнэм.
ТЭНГЭР гэхлээр өнөөгийн бидний сэтгэлд “дээр хөхрөгч” л санаанд буудаг. Ямар сайндаа хов хоосон гэдгийг баттай илэрхийлэхийн тул “Огторгуй” /огт оргүй/ хэмээх вэ дээ. Тиймээс “огторгуй” хэмээх үг нь үүслийн шатандаа байгаа гайхам рид чадалтай ХҮН-ий үед бус, бууран доройтож харалган болсон сүүл үед гарсан үг бололтой. Юу ч байхгүй гэсэн үзэл бодол нийтийг хамран амь бөхтэй шүглэж, Монголчуудын язгуур шүтлэг, ариун нандин уламжлалыг хүртэл “доош хийж” эхлэв.
ТЭНГЭР нь юу ч биш гэдэг ойлголт нэгэнт “баталгаатай болсон” юм хойно, өөрөөр ярих гэж оролдсон хэн боловч “шал усан тэнэг”, бүүр малаас долоон дор болно биз дээ. Үүний амьд жишээ гэвэл мөхөс миний бие. “Хүний үүсэл” номоо хэвлүүлж тарааж байх үед номын гадна талыг харсан хэн боловч нүд нь очтон гялалзаж эгээтэй л эхэр татан уйлах шахаж, баяр талархлын үгэндээ хахаж цацдаг юм. Гэвч хэд хоногийн дараа дахин тааралдах үед “нөгөө солиот чинь энэ явна, яаж салдаг юм билээ” гэсэн янзтай ихэд төвөгшөөсөн маягтай харахыг нь яана. Хүний нүүр халуун юм чинь улайм цайм “Чи эртхэн Сэтгэцийн эмнэлэг бараадаа хөө” гэж хэлж чаддаггүй биз. Тийм ч учраас хүмүүс миний номын талаар дуугарах зүрх хүрдэггүй бололтой, хамгаас өмнө хүлээн зөвшөөрөөд буруутвал хамтдаа ШАР ХАД ачигдана гэдгээ эрхбиш мэдэлгүй дээ.
ТЭНГЭР гэдэг юу ч биш нь гарцаагүй юм бол өнө эртний “Сүмбэр уул”-ын номлол худлаа болно. Бас орчлон ертөнцийн талаар гайхалтай цогц сургаал болж төлөвшсөн Буддизм худлаа болж таарна. Тэнгэр хэмээх Монголчуудын язгуур философи мөн худлаа болж таарна. Гэтэл зөвхөн Буддизм гэхэд л хүрч танин мэдэхэд бэрхтэй ч үнэнийг үгүүлсэн ижилгүй цогц сургаал мөн. Тиймдээ ч олон тэрбум хүний зүрх сэтгэлийг эзэмдээд зогсохгүй, орчин үеийн аль ухаалаг, гэгээлэг хүмүүс хошуураад байгаагийн учир нь тэр.
ТЭНГЭР гээч юм байдаг эсэх тухай эргэлзээг нэг тийш болгох гол шалгуур нь бодит ертөнцөөс гадна “нарийн ертөнц” байдаг эсэхтэй шууд холбоотой. “Тийм юм байхгүй” хэмээн маргалдах хүн мэр сэр байж болох ч манай гаригийн нийт хүн төрөлтний аль ухаалаг, оюунлаг хэсэг нь, тэр байтугай ШУ хүлээн зөвшөөрч эхлэв. Харин ШУ-ны тайлбар шашныхаас ялгаатай нь мэдээж. Ж-нь: “шим мандал, оюун мандал, пассионар шинж, хаосаас төгөлдөрших хуйлрал гм /Гумилев, Вернадский, Ч.Эрдэнэ /”. Мөхөс би “нарийн ертөнц”-ийн талаар “Хүний үүсэл” номондоо олон талаас нь чадан ядан өгүүлсэн тул энэ удаа нурших нь илүүц.
“Нарийн ертөнц”-ийн тухай хамгийн ялгамжтай, тов тодорхой үгүүлсэн нь Сүмбэр уулын номлол, Буддын сургаал юм. Түүгээр үл барам Буддизмын тулгын чулууны нэг болох Бумба /бөө/-ын шашин хар, цагаан 99 тэнгэрт хуваасан байдаг нь бас л нарийн ялгамжтай ойлгож байжээ гэмээр. Дэлхийн зарим томоохон шашнууд /Христ, Лал/ дэлхийг эзэгнэж байдаг нэг л бурхан байдаг хэмээн номлоно. Гэтэл Буддизм: лус, савдаг, ягчис, шумнас, дагинас, дияаны тэнгэрүүд, дүрстийн болон дүрсгүйн орны тэнгэрүүд, амармагийн орон гм-ээр шинж байдал, үзүүлэх нөлөөллөөр нь тал бүрээс нь олон янзаар ангилсан байдаг нь итгэл үнэмшил төрүүлэхгүй байхын аргагүй юм. Бодит ертөнцөөс авахуулаад дүрсгүйн орны дээд тэнгэр хүртэл амьдлаг, ухаалаг бүхнийг нийтэд нь хамруулан “Эх болсон зургаан зүйл, хамаг амьтан” гэх бөгөөд энэ нь Буддизмын язгуур Философи мөн. Эх болсон зургаан зүйл, хамаг амьтан нь Үйлийн үр /карма/-аар нөхцөлдөж, харилцан дээр дороо орон бужигнах бөгөөд, агуу их Будда, танин мэдэхүйн их өндөрлөгөөс, тэднийг адилхан “хайрлах” тухай сургаалаа цөхрөлтгүй айлдаж байсан нь гүн итгэл, бишрэл төрүүлдэг юм.
Энэ бүхнээс үзвэл “тэнгэр” хэмээх нь зүгээр л хөхрөн харагдах агаарын зузаан давхаргыг хэлдэг юм биш аж. Харин дияаны тэнгэрээс аваад түүнээс цааш орших нарийн ертөнцийн ухаалаг хүчин нүгүүдийг хэлж буй хэрэг. Дээр хөхрөгчийг “тэнгэр” хэмээгээд байдаг нь хүчирхэг “тэнгэр нар”-ын орших орон зай агаад, нөгөөтэйгүүр “нөгөө тэнгэр чинь энэ явна, тэр явна хэмээн барин тавин хэлчих баримжаагүйн улмаас ерөнхийд нь “ТЭНГЭР” хэмээсэн болой.
ТЭНГЭР-ийг олон талаас нь нарийн ялгамжтай ангилсан байдаг ч жирийн хүмүүний санаа сэтгэлд буухдаа, ахуй амьдралд нөлөөлөхдөө нэгэн “цуллаг” маягаар төсөөлөгддөг нь сонин. Тухайлбал: Монголчууд борооны дусаалыг гараар тосох, исгэрэх, душгирах, элдэв төрлийн туг, хиур хийсгэх, цаг бусаар хувцаслах /өвөл хэт нимгэн юм өмсөх, эсвэл зун үстэй дээл өмсөх гм/ -ийг “тэнгэр задраана” хэмээн цээрлэнэ. Хутга мэсний үзүүр /ир/-ийг дээш харуулахыг эрс цээрлэнэ. Энэ нь ТЭНГЭР-ээ хүндэлж буйгаас гадна түүний хилэнг бадраахаас эмээж буйн илрэл. Гэтэл өнөөдөр “хур буулгах” нэрийдлээр ТЭНГЭР-лүүгээ буудаад унах шив. Хурмаст энэ бусармаг үйлдлийг зүгээр хараад,тэвчээд байж чаддаггүй бололтой. Хэсэг буудуулсны дараа мөндөр ч юмуу цасан шуурга тавьж баахан хүн, мал аваад явчихдаг нь бүүр ном. ТЭНГЭР-ээ өмөөрч ийн хэлсэний төлөө “Хурын шим”-ийнхэн мөхөс манийг баахан зүхнэ л биз одоо яая гэхэв … Монголчууд ТЭНГЭР-тэй их л эервүү зөөлөн харьцдаг ч гэсэн бас заримдаа түүний ааш аягийг зөв залан өөрсдийн эрх ашигт зохируулан ашиглаж чаддаг байжээ. Ямар сайндаа задчин, задач бөө мэтийн нэр томъёо өнөө хүртэл амь бөхтэй оршсоор байхав. Монголчууд агуу их ТЭНГЭР-ийг жолоодож /залж/ чаддагаараа алдаршиж байснаас тэдний нутаглаж буй газрыг “задын газар” гэх болжээ. /Лу. Алтан товч. 199О. 1О х/. Залуу судлаач Ю.Болдбаатар /Задын шүтлэг 2ОО8 24х/ номондоо энэ тухай тун зөв дүгнэлт өгсөн байдгийг магтууштай. Мөхөс миний бие “Хүний үүсэл-2” номондоо умар тийш нүүсэн Дравид /өвөг Монгол/-чуудыг, тэдэнтэй хамт нутаглаж асан Герегүүд, “Гипербореи” хэмээн нэрийдэж байсны учрыг “Салхич бүргэд” хэмээн тайлаад “тэнгэр захирдаг” тухай үгүүлсэн нь дээр дурдсан “задын газар”-тай дуу дуугаа авалцаж байгаа нь нэн гайхалтай.

Монголчууд “тэнгэр” гаралтай
Монголчууд гарал үүслээ мэдсэн цагт, язгуур суртал, шүтлэгийнхээ учрыг олсон тэр цагт бидний ертөнцийг үзэх үзэл, аж төрөх арга барил, ухамсар, мөрөөдөл орвонгоороо өөрчлөгдөж “цоо шинэ хүн” болох нь маргашгүй. Бид түүхээрээ бахархах дуртай хүмүүс. Тиймдээ ч эзэн Чингисээрээ бахархаж дэлхийд гайхуулдаг. Тэгэхээс ч аргагүй. Гэтэл бид түүнээс ч хамаагүй илүү, гайхамшигтай түүхийг цогцлоосон гэдгээ анзааралгүй явж иржээ. Мөхөс миний олж мэдэж, ойлгож тогтоосноор Монголчууд:
1.Тэнгэрээс тасарсан буюу тэнгэр гаралтай.
2.Тэнгэр гаралтай угсаатны аж төрөх арга барил, зан заншил, соёл, суртахуун, шүтлэг мэт нь бусад угсаатныхаас онхи өөр.
Хүний үүсэл, тэр дундаа Монголчуудын гарал үүслийг олох гэж мунгинасаар эцэст нь хүн, Амармагийн /амраг/ тэнгэр нараас үүдэлтэй юм байна гэсэн хэлбэрэлтгүй дүгнэлтэд хүрсэн билээ. Энэ тухай миний номноос дэлгэрүүлэн уншина гэдэгт найдна.
Хүний ба Буддизмын үүсэл нэгэн юмны хоёр тал болохыг мөхөс би нотлохыг оролдсон. Гэтэл “ум мани падме хум” хэмээх язгуур маанийн талаар хийгдсэн эрдэмтдийн судалгаа гойд сонирхол татдаг юм. Ч.Эрдэнэ гуай ”Их гурвалжин” номондоо: “…Тийнхүү Ом, Мани Падме Хум. Ом нь дангаараа үүсгэн уусгагч язгуур маани. Хум нь дангаараа сүнсний сүр сүлдийг дуулдаг мөнхүү язгуур маани. Мани нь мантра-гаас монгол хэлэнд сунжирсан /маани/ бус самгарди хэлний Важра /Очир/-тай утга нэг хийгээд төгс гэгээрэл, бурхан дүр, эр бэлгийг бэлгэдсэн үг. Падме нь падма /бадамлянхуа/-гийн өгөх оршихын тийн ялгал агаад нээлттэй дэлгэр ертөнцийн талбиун төлөв, эм бэлгийг бэлгэдсэн үг ажгуу. Тийнхүү Ом-А-Хум буюу дандарын ёсны онц цоглог, хамгаас шидэт маани үүсжүхүй хэмээн нэрт урлаг судлаач проф. Флипп Роусон тодорхойлжээ...” хэмээсэн байдаг. Мөхөс миний үзэж буйгаар Ум буюу Ом нь ч гэсэн үүсгэгч, уусгагч маань биш, харин УМ, УМА, ЮМ, ЮУМ мэтээр тэмдэглэгдсэн Охин тэнгэр нарыг хэлээд байна хэмээн хатуу итгэдэг юм. Үүнээс үүдэн Хум хэмээх үгийг эр хүйсийг заасан Тэнгэр хэмээн таамаглаж болох юм. Хэрэв энэ бүхэн үнэн болбоос “Ум мани падме хум” нь шидэт тарни огт бус, хүний үүслийн үе шатанд, олон болж үржээсэй хэмээн билгэдсэн жирийн нэгэн “ерөөл” гэмээр байна.
Хүний үүслийн анхны үе шат эр, эм “тэнгэр” нарын хооронд явагдаж хагас бурхад, сахигч /сахъя буюу шакъя/ тэнгэр, бодит хүмүүн гэсэн дарааллаар явагддаг шиг байгаа юм. Гэтэл үүний хажуугаар маш нарийн үйл явц өрнөдөг нь гайхал төрүүлнэ. Юүв гэхлээр эрэгтэй хүүхэд төрвөл хар багаасаа дияанчлаад явчихдаг ба тэд отго омогтоо хэзээ ч эргэж нийлдэггүй, харин аль болох ТЭНГЭР- тэй нэгдэхийг эрмэлздэг аж. Тийм ч учраас “Дияаны 17 тэнгэр” хэмээсэн ойлголт, нэр томъёо үүсчээ. Харин охидууд нь хоорондоо нэгдэн нийлж аж ахуйгаа төвхнүүлэн “Хатан хаант улс” байгуулна. Ийнхүү саяхан хүртэл ул мөр нь арилаагүй байсан “Охидын улс” энд тэнд бий болж эхэлжээ. Өнөөгийн хүмүүс “тэд чинь эр хүнгүй яаж болдог байнаа” хэмээн гайхаж магадгүй. Энд л асуудлын гол гогцоо оршиж байгаа юм даа. ШУ “эхийн эрхэт ёс” хэмээдэг нь эндүүрэл, үнэнээс хэт хөндий таамаглал төдий зүйл. Буддын сургаалд Хүсэлт тэнгэрийн 6 оронг:
Амармагийн 6 аймаг тэнгэр. Са: sad kamadeya
1. Дөрвөн махранзын аймаг тэнгэр нэр. Са: saturmaharajakayika
2. Гучин гурван тэнгэр. Са: trayastrimsa
3. Байлдаанаас хагацсан. Са: yama
4. Төгс баясгалант. СА: tusita
5. Хувилгаанд баясагч. СА:nirmanarataya
6. Бусдын хувилгааныг эрхээр болгогч. Са: paranirmitavasavartina хэмээн
ангилсан байдаг. Тэгвэл “Охидын улс”-ын үржиж олширдог арга механизмыг бүдүүнээр тоймолж хэлбэл: Анхны хагас бурхад, хүмүүн нүгүүд нь дээрх Амармагийн 6 аймаг тэнгэр нарын эхний 5 зүйл тэнгэр нараас угшилтай шиг. Харин “Охидын улс”-ын хүүхнүүд нь эр хүнтэй хавьтдаг бус, Амармагийн 6 аймаг тэнгэр нарын зургаа дахь буюу “Бусдын хувилгааныг эрхээр болгогч” тэнгэр нартай харьцдаг хэмээн төсөөлөгдөнө. Тиймдээ ч мөнхүү тэнгэр нарын нэр нь нүүрэн дээрээ байгаа хэрэг. Эм хүн, тэнгэр нарын хоорондоос эрэгтэй, эмэгтэй хүүхэд аль аль нь төрөх боловч эр тал нь мөн л дияанчлаад явчихна. Эм тал нь “Охидын улс”-ын бүл нэмнэ. Эрэгтэй хүмүүсийн тоо хэт олшроод дияанчлах аргагүй болмогц “бэр буулгаж” өрх өсгөж сум сунгахаас аргагүй болно. Заавал бэр буулгадагийн учир нь цус ойртохоос сэргийлэх нандин заншил. /Судар дандарт бичигдэн үлдсэнээс ажвал жирийн хүн байтугай Амармагийн орны тэнгэр нар хоорондоо бэр буулгаж авч, өгөлцдөг ажээ./
Эр, эмээр хослон амьдрахаар заяагаа зангидсан өрх айлууд хэд хэдээрээ нэгдэн “Охидын улс” хэмээх гал голомтоо орхин тал тал тийшээ тархан нүүж одно. Тэгээд дараачийн давлагаан болж дахиад л тархан нүүх жишээтэй. Ар араасаа угсран тархах хүмүүсийг “угсаатан” хэмээж байгаа нь ёстой Монгол үг байх. Гэтэл нөгөө “гал голомт” болсон Охидын улс үндсэн шинж чанараа хадгалсан хэвээрээ л байдаг аж. Өөрөөр хэлбэл Охидын улсын хүүхнүүд нь “Бусдын хувилгааныг эрхээр болгогч” тэнгэр нарын үр хүүхдийг төрүүлсэн хэвээрээ л байдаг. Ийм байдалтай асар олон мянган жилийг өнгөрөөж саяхан /манай эриний эхэн үе хүртэл/ байсан нь Францын эрдэмтэн Пеллио гуай нарын судалгаанаас анзаарагддаг. Хэрэв түм шахам жилийн өмнөөс ари нарын их нүүдэл болоогүйсэн бол, хэрэв олон угсаатны хольцолдоон, дайн тулалдаан газар сайгүй өрнөж үймүүлээгүйсэн бол Охидын улс өнөө хүртэл үндсэн шинжээ хадгалан оршин тогтносоор байх байсан ч юм билүү.
Нарийн анзаарвал Охидын улсын үед гарсан онцгой мэргэн хэлц үг өнөөг хүртэл уламжилсаар иржээ. Энэ нь “эцэг тэнгэр, эх газар” гэсэн үг юм. Үүнийг ухаарах юм бол: “Эцэг минь тэнгэрт бий, эх минь газарт бий” гэсэн санаа болохоос бус өөр юм хэлээд байгаа юм бишээ. Тэгэхлээр Охидын улсын жинхэнэ мөн чанар нь, тэдний хүүхнүүдийн чадвар нь ТЭНГЭР-ийн хүү /охин/ төрүүлдэгт байгаа юмаа. Түүнчлэн ТЭНГЭР нар тоохгүй, тэнэсэн мунасан эрчүүд олдохгүй үед, ямар ч хамаагүй аль тааралдсан амьтан лугаа нөхцөж өөрсдийн удам, гайхамшигт шинж чанараа хадгалж чаддаг /Энэ тухай “Хүний үүсэл-1” номоос үзнэ үү/ нь тун нууцлаг, учир битүүлэг явдал мөн. Энэ нь /Охидын улсын хүүхнүүд зөвхөн ТЭНГЭР нарын үр хүүхдийг тээж, төрүүлээд зогсохгүй өөрсдөө “тэнгэрлэг” шинжтэй/ хэмээх дүгнэлт өөд хар аяндаа хөтлөн аваачдаг юм. Тэнгэр эцэгтэй, тэнгэрлэг ээжтэй хүмүүсийг чинь “ТЭНГЭР-ээс тасарсан” гэхээс өөр юү гэх вэ. Монголчууд ийм байдлаар, үүрд Тэнгэрт ивээгдэж ирсэнээ сайн мэддэг, цаашид ивээгдэж явахаа ч мэддэг, үүрд ивээгдэх болтугай хэмээн байнга залбирч явдагаас “МӨНХ ТЭНГЭР” хэмээх хэллэг /шүтлэг/ үүсжихүй. Тиймээс биднийг “мөнх хөх тэнгэр” байнга ивээлдээ авч явах болно …
Өнөөгийн Монгол хэлэнд Охидын улс-ын аж төрөх хэв маягаас үлдэж хоцорсон нэгэн сонирхолтой үг хэмээвээс “Эхнэр” юм. Эхнэр гэдэг нь угтаа “Эх нар” гэсэн үг болохыг судлаачид анзаарсан байдаг. Охид, эх нарын эгнээнд орохын тулд тусгай зан үйл гүйцэтгэж байсан нь Монголын олон ястны заншлаас харагддаг билээ. Ж-нь: Баруун Монголд олон салаа гэзэгтэй “Сэвгэр” байснаа үсээ хагалан самнахаар эхнэр, төв Халхад шанхны үсээ үргээж үсээ цавуудан дэрийлгээд эхнэр хэмээгдэх жишээтэй. Үүнийг мөхөс би, хүүхнүүд нас гүйцэж, бие бэлэн болсноо тэнгэр нарт ийнхүү мэдэгдэн дохиолдог байж дээ хэмээн санадаг юм.
Дайчин вангийн хүрээний Гачой лам Дамба аграмба бээр 15-р жарны төмөр эм тахиа жил буюу аргын тооллын 1921 онд “Бүтээлийн дээд орон Цогт төгс Шамбалд зорчих замыг тодруулан үйлдэгч эрдэнийн болор гишгүүр” хэмээх гайхамшигт судраа туурвижээ. Уг сударт: …<<Палчэн>>-аас “дөрвөн тивийг хүрээлсэн наян живаа тив буй” гэж нотолжээ. Тэгээд ч Замбутив үлэмж ялгамжаатай бөгөөд <<До Няндай>>-аас арван буянт дөрвөн зүйл бөлгөө. Дээд, дунд, адаг, дээдийн дээд болой. Түүнд адгаар нь муу дуутад төрнө. Дундуур нь үлэмж биетэд, дээдээр нь үхэр эдлэгчид, дээдийн дээдээр нь Замбутивд төрнө” хэмээсэн хийгээд <<Данши>>-аас
“Сайн төрөлт Замбутивийг
Шид бүтээлийн газар гэж мэд
Бус гурван тивд төрвөл
Шид үл төрөх буяны орон” гэх зэргээр судар дандарт сайшаасан энэ тивд “Тэнгэрээс тасарсан Энэтхэг ном гарах орон, Магнаг лавир татсан адил их эрдэнийн орон Монгол, Перс, Хотон орон, Морин тэрэгний хэлбэртэй, хамаг хүсэгдэхүүний орон, Асураас тасарсан Монгол тэргүүтэн хэрүүл тэмцэл, баатрын орон, Лусаас тасарсан зурхай ба эрдэнийн гарах орон дэлбээгээ нээсэн цэцэг мэт гайхамшигт орон, сармагчин, хадны мангас элдвээс тасарсан Төвд орон…” /Шамбалд зорчсон нууц тэмдэглэл. Шамбал нийгэмлэг. 2ОО6 33 34х/ хэмээжүхүй. Судалгаанаас үзэхэд “Тэнгэрээс тасарсан Энэтхэг ном гарах орон” өвөг Монголчууд гарцаагүй мөн. /Энэ тухай Хүний үүсэл номоос уншина уу/ Монголчуудын үүсэн бий болсон газрыг мөшгөх юм бол “Шамбал”-ын байршилтай яг давхацдаг билээ. /Ойролцоогоор хойт өргөрөгийн 31-33 градус, дорнод уртрагийн 81-81,5 градус/. Ингэхлээр Монголчуудыг тэнгэрээс тасарсан гэхээс гадна, Шамбалын орны “бүтээл” гэж болно. “Асураас тасарсан Монгол тэргүүтэн” хэмээх нь “Хор Монгол”-ыг хэлж буй юм. Мөхөс миний үзэж буйгаар, Монголчуудын үндсэн гал голомт нь Инд мөрний эхэнд байсан Охидын улс, түүнээс салбарласан угсаатан бол “Сог Монгол”-чууд мөн. Харин “Хор Монгол”- чууд бол Төвдийн умар биеэр оршиж асан Охидын улсаас угшилтай. Хожим нь Хорчууд, Сог лугаа нэгдэн нийлж нэгэн цул болсон юм. /Энэ тухай “Хүний үүсэл” номон дээр дэлгэрэнгүй бичсэн болно./ Монголчуудын гарал үүсэл хоёрдмол шинжтэй байдаг нь үүнтэй холбоотой./ Монголчуудын гарал үүсэл бусад угсаатан, үндэстнээс тэс өөр байдаг шигээ шүтлэг суртахуун, зан заншил, уламжлалт соёл, аж төрөх хэв маяг нь бас л дүйцэхээргүй өөр юм. Тэнгэрээс тасарсан Монголчуудын аж төрөх хэв маяг, суртахууны талаар мөхөс би номондоо чадлынхаа хирээр дэлгэрэнгүй өгүүлсэн ч ганц үгээр базаж үгүүлье гэвэл, мал аж ахуй голлосон нүүдлийн иргэншлээс өөрөөр аж төрөх юм бол бид Тэнгэрлэг байж чадахгүй. Түүнчлэн биднийг, Тэнгэр гаралтай хүмүүний үр захирч байж төр шиг төр, улс шиг улс байнуу гэхээс биш өөрөөр байж бас таарахгүй юм. Сорхогтан хатнаас бидний үе хүртэл цээжлэгдэж ирсэн, ямарч сохор, дүлий хүн тоохгүй байж үл чадах “Чингисийн алтан аялгууны нууц”–ын үндсэн санаа мөхөс миний хэлсэнтэй утга дүйдэг юм. Монголчууд аа, өөрсдийгөө Тэнгэр гаралтай гэдэгт бүү эргэлз. Бид нойрноосоо сэрэх цаг болсон.

Г.Армаа "Сэтгэлгээний эрэлд"

2009-01-31T23:00:00.000-08:00

Жил шахамын өмнө “Хүний үүсэл” ном хэвлүүлчихээд шуугиан тарина гэдэгтээ лавтай итгэн түгшиж сууснаа нуугаад яахав. Гэтэл олон нийт, ийм төрлийн номыг хүлээн авах сэтгэл зүйн бэлтгэл байхгүй байсан юмсанж. Хорвоогиийн хамгийн эрхэмсэг агаад нууцлаг сэдэв хөндсөөр атал “дүлий дөмбөд” суугаагийн учрыг олон сар бодсоны эцэст гадарлаж эхлэв. Нийгэмд их л олон үзэл бодол байдаг мэт боловч үнэндээ суртлын хувьд ШУ-нд хэт итгэж, даган бишрэгчид, Буддизм, өөр бас бус шашин, түүний сургаал номлолд хувь заяагаа даатгагчид хэмээсэн хоёр том бүлэгт хувааж болохоор аж. Гэтэл уг ном маань энэ хоёрын аль альнаас нь оролцон бүтэж бүрэлдсэн байдаг… Өнгөндөө ШУ, Шашин хоёр бие биесээ харилцан хүндлэх байдалтай мэт боловч цаанаа тийм биш. Ямар ч эрдэмтэн хүн хурим найр хийх, зовлон гачаал тохиолдоход лам авчраад “ном” уншуулдаг мөртөө жирийн үед ажил төрөлтэй нь холбоотой Буддизмын сургаал, энэ тэрийг ярих юмбол тусгаж авахаасаа илүү тээршаадаг нь нууц биш. Түүн лүгээ адил өмнөх ажлаасаа илүү ШУ гэж үхэлдээд байгаа лам олдох нь юу л бол. Амьтнаас ялгаатай нь, хүн бол ямар нэгэн зүйлд итгэн биширч, түүнээ амьдралын хэрэгцээ болгодог бодгал. Тийм учраас ард түмний итгэл, бишрэлийг “одоохондоо” хоёр бүлэг болгон хувааж үзэхээс аргагүй.
Нэгэн зүйл: 20 –р зууны шилдэг философич Альбер Камю “Буддизм бол шашин болоод хувирчихсан шашингүйн үзэл” хэмээн гайхалтай онож хэлсэн. Уг гарал үүслээс нь авч үзвэл үнэндээ шашин биш байсан юм. Хүний үүслийн байдлаас авч үзвэл анхны Сахигч “Шакъяа” тэнгэрүүд нарийн ертөнцийн талаар өргөн мэдлэгтэй, түүнээ тэнгэрийн үр ач нарт номлож, бас тэр мэдлэгийг хэрхэн олж авах, гэгээрэх аргыг заан сургажихуй. Тэр арга бол “Дияаны бясалгал”. “Замбуутивийн хүн” -ий үүслийн үеийн хамгийн эртний овог, өвөг Монгол ч гэж болох Сахъяа “Шакъяа” аймгаас гаралтай хүн бол бурхан Будда. Түүнийг хэрхэн бясалгах, яаж гэгээрэхийн амьд жишээ гэж болох. Будда хүмүүст “Цогт цагийн хүрдний үндсэн дандар” –аас авахуулаад, “Эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтныг адилхан хайрлах тухай” цогц сургаалаа айлдаж, шавь нараараа дамжуулан аль болох олон хүнд хүргэхийг хичээж байв. Бурхан Будда ч гэсэн, түүний сургаалийг төгөлдөржүүлэн үргэлжлүүлэгч ухаантнууд болох Нагаржуна, Асанга нар ч гэсэн яаж ариусах, гэгээрэх вэ гэдгийг хүмүүст хүргэж ойлгуулах зорилготой байсан болохоос биш зүгээр л цээжлээд, харь хэл дээр дүнгэнэтэл уншаад бай гээгүй нь мэдээж. Гэтэл өнөөдөр ертөнцийн бүхий л юмс үзэгдэл, нарийн нандин нууцыг иж бүрэн агуулсан “сургаал” –ийн уламжлал, мөн чанар алдагдаж ард түмэнд ямар ч наалдац байхгүй “харь хэл дээр бувтнах төдий” хөөрхийлөлтэй “зан үйл” төдий болон хувирлаа. ШУ –ныг даган баясагчид байтугай, нийт ард түмний дунд Бурхны шашны нэр хүнд навс унаад байгаагийн учир энэ юм шүү дээ. Нэгэн зүйл: ШУ -ч гэсэн хоёр талтай юм. Дорнын “хосмол ухаанаар харвал ШУ –ны өмнө асар том гэрэлт ирээдүй байгаа нь мэдээж. Харин зөвхөн материалист –эмпирик аргаар явах юмбол алсын алсад хүрэх газар нь тодорхойгүй төдийгүй их л бүрхэг юм. Учир юу хэмээвээс орчин үеийн сэхээтнүүд (бүгдээрээ л биш байгаасай) ШУ –ныг нэгэн төрлийн “шүтлэг” болгосонд оршино. Энэ утгаараа учрыг нь олохгүй ч залбирч л суудаг сүсэгтнээс юугаараа дээрдэх юм бэ. ШУ –ны үзэл баримтлалд байхгүй л бол тэдэнд юу ч яриад амны гарз. “Уг нь тийм нь ч тийм гэхдээ л ШУ хүлээн зөвшөөрөөгүй байгаа” хэмээн ам таглана. Би эрдэмтэй, боловсролтой олон найзтай хүн. Мөхөс надад тэд нар цөмөөрөө ийм байдлаар хандана. Ойр дотно биш ч гэлээ ухаантай, эрдэмтэй хүмүүст хандсан ч мөн л тиймэрхүү. Ер нь ШУ –ныг шүтэн бишрэгчид, “орчлонд ШУ шиг үнэн юм байхгүй, бусад нь бүгд худал” гэсэн хэлбэрэлтгүй ойлголт олж авсан байдаг тул өөр юм сонсож цаг алдах, оюун санаагаа чилээхээс төвөгшөөдөг аж. Будда, Христ, Аллах гэх мэтийн бурхад байсан бол одоо “ШУ” хэмээх нэгэн бурхан нэмэгдэж буй бололтой. Энэ бурхан нөгөө бурхад шигээ хаана байгаа нь үл мэдэгдэнэ. Лав л нэг томоохон нэр хүнд бүхий эрдэмтнийг, эсвэл аль нэг орны ШУ –ны байгууллагыг хэлэхгүй нь мэдээж. Ялангуяа эмпирик аргаар нотолж болохгүй “үнэн” –ий тухайд тэр бурхныг олно гэж ёстой гонж. Гэтэл орчлон дээр чинь тайлагдаагүй, ШУ –ны аргаар хэзээ ч тайлж чадахгүй нууц үй түмээрээ байна. Тэгвэл бид тэр нууцлаг ертөнцрүү яагаад өнгийж болохгүй гэж. ШУ олж тогтоож чадаагүй, чадах ч үгүй юмыг “Тэнгэр” гаралтай Монгол хүнээс өөр хэн сөхөж тавих юм. Гарцаагүй “үнэн” –ийг олж тогтоосон бол заавал тэр ШУ хэмээх “бурхан” –аар “аравнайлуулах” ямар шаардлага байна. Тэгээд ч ШУ –нд дутагдал байхгүй гэвэл тийм биш, зөвхөн хүний гарал үүслийн талаар гэхэд л уучлахын аргагүй томоохон төөрөгдөл байгааг яалтай вэ. Ийм нөхцөл байдлаас шалтгаалж ШУ –ны эмпирик аргыг шүүмжлээд байгаа юм шүү дээ. Мөхөс би “Хүний үүсэл” номон дээрээ “ШУ, Буддизм хоёр нэгдсэн цагт хүн төрөлтний хөгжил, дэвшилд эргэлт гарна” хэмээн олон удаа яншиад байсны учир энэ.

Г.Армаа "Монгол – дэлхийн соёл иргэншил"

2009-01-31T22:59:00.001-08:00

Монголын түүхийг судлах явцад өвөг Монгочуудын тархац, нутаглаж байсан газар орон их нарийн биш юмаа гэхэд тоймолж болохоор байдаг. Түүхийн олон эх сурвалжийн харьцуулалтаас үзэхэд Замбуутивийн хүмүүс (өвөг Монголчууд) өрнө тийшээ хоёр мөрний сав газар (Тигр, Евфрат) –т тулж, хойшоо Ираны уулархаг нутаг, өнөөгийн Казакстаны хойт бие хүрч байв. Түүгээр үл барам Алтай, Соёны нуруу бүхэлдээ, өнөөгийн Монголын умар бие тэр чигтээ хамарч цаашаа Байгал далайн баруун эрэгт тулж байсан нь мэдэгддэг. Нэлээн эртхэндээ өвөг Монголтой холбоо бүхий угсаатны нүүдэл Шар мөрний сав газраас умар тийш чиглэсэн маягтай явагдаж байсан мэт боловч эх сурвалжийн мэдээ дэндүү бүрхэг. Харин МЭӨ 3000 оны үе түүнээс хойших Монгол –Иран, Монгол –Түрэг аймгийнхны түрэмгий маягийн нүүдэл тэдний хооронд болсон тэмцэл, тулааны байдлыг гадарлаж болдог. Бүүр илэрхий мэдэгдэж байгаа нь гэвэл МЭӨ 7-6 дугаар зууны үед Энэтхэгийн орноос дорно зүг (Лядунгийн хойг хүртэл) нүүдэллэсэн Хор Монголчуудын түүх. Зарим судлаачид өвөг Монголчуудыг Америк тив рүү очсон гэж үздэг ба, Маяа, Ацтекийн соёлыг тэдэнд хамаатуулсан мэт боловч мөхөс миний бодлоор “тийм юм огт болоогүй” хэмээн мунхагладаг юм. Бид энэ удаа зөвхөн Евразийн хэмжээнд ярилцах юм. Иймэрхүү маягаар урд өмнө хэн нэгэн түүхч юмуу судлаач “ам ангайсан” удаагүй (мөхөс миний “Хүний үүсэл” номыг эс тооцвол шүү) тул уншигч олонд их л сонин содон байх хэмээн найдна...
Замбуутивийн хүн (өвөг Монгол) наад зах нь 3-4 түмэн жилийн өмнөөс өөрсдийгөө Бүргэд (Дравид) хэмээн нэрийддэг байсан ба тийм байдлаар олон мянган жилийг өнгөрөөжүхүй. Дравидуудын хэл соёл, зан заншил хаа ч явсан андуурахын аргагүй өвөрмөц байдгаас тэдний ул мөр (хад чулуун дээр зурсан, сийлсэн дурсгалууд, булш хөшөө, шүтлэг болоод хэл соёл, домгийн улбаа гм) хаана явсан, яасан ийснийг хэлээд өгөх мэт болдог. Замбуутив гэхлээр өнөөгийн хүмүүс “Ази” тив –ийг, зарим нь бүүр “бүх дэлхий” –г хэлээд байна хэмээн ойлгох болж. Харамсалтай л төөрөгдөл. Гэтэл хэзээнээсээ зөвхөн Энэтхэгийн хойг, Энэтхэг орныг л тэгэж хэлж ярьж, бичиж ирсэн юм шүү дээ. Тэгвэл Дравид хэмээсэн нэр, хэл соёл, шүтлэгийн улбаа өнөөгийн Замбуутивд арилаагүй, харин ч болоос далд нууц ухаан, соёл, утга зохиол, шүтлэг гэх мэт олон талаар гүнзгийрэн хөгжиж ухаалаг, гэгээлэг хүмүүсийг соронз мэт татсаар байна. Ер нь үүнийг үгүүлэхийн тулд мөхөс би “Хүний үүсэл” номоо тэрлэсэн ба цаашид ч энэ сэдвээр маш олон нийтлэл ар араасаа ундрах нь мадаггүй. Иймийн учир Замбуутивтэй холбогдох Дравидуудын талаар олон долоон юм нуршихаа энэ удаа азная.
Өрнө тийш тархсан Дравидуудын газар нутаг, иргэншлийн талаарх хамгийн үнэтэй мэдээллийг мөхөс би (Cоlin McEvedy. The New Penguin Atlas of Ancient History. Penguin Books.2002) номноос олж үзсэн бөгөөд бас Дравид, Элам хоёр нэг угсаатан болохыг мэдэж авсан нь их л чухал “олз” болсон юм. Дравидууд 2 –3 түмэн жилийн өмнө (умар зүг тархсан Дравидуудын хугацаатай харьцуулахад түүнээс наана байх учиргүй) Замбуутивийн орноос бүлэг цүлгээрээ Кабул голын сав нутгаар дамжин нүүдэллэж Ираны уулархаг газар, түүний ойр орчмоор нутаглах болсон бололтой. Таамаглаж болох бас нэг гарц бол Дравидийн зарим нь Инд мөрнийг уруудаж Персийн булан хүрсэн байх боломжтой. Үүнд ялангуяа “Элам” –уудыг илүү их “хардмаар” санагддаг. “Элам” нь “Халим” хэмээх үгний сунжирсан хэлбэр байж магадгүй. Хэрэв тийм бол далайн тэр аварга амьтныг агнахын тулд “усны” эрдэмд чамгүй боловсорсон байх шаардлагатай биз дээ. Эрдэмтэд Шүмэр (Сүмбэр) –үүдийн нүүдлийн чиглэлийг ажиглаад “далайн эрдэмд ихэд боловсорсон” хэмээн тэмдэглэсэн байдгийг бодоход эсвэл Шүмэрүүд өөрсдөө Инд мөрнийг уруудаж ирсэн, эсвэл Эламуудын нөлөө хүчтэй туссан. Энэ хоёроос өөр сонголт байхгүй. Мөхөс би бээр Шүмэрүүд заримдаа өөрсдийгөө Калим (халим) хэмээн нэрлэж байсныг бодолцон номон дээрээ хоёр дахийг нь сонгон авч оруулсан болно.
Дравидуудын нэгэн сонин араншин гэвэл эсгий гэр, майхан, нүүдлийн тэрэг чаргыг эрхэмлэж байсан болохоос биш, байшин барих мэтээр “шавар овоолох” тун дургүй хүмүүс байсан мэт. Тэд шавар овоолж чаддаггүйдээ тийм байсан юм биш санж. Эртний Мохенжо –дарогийн соёлыг аваад үзсэн ч тэр, хоёр мөрөн “Месопотам” –ний соёлыг аваад үзсэн ч тэр материал баялгийг “гайхамшиг” гэж шүтэж заншсан өнөөгийн хүний үзэмжээр жинхэнэ гайхамшгийг бий болгож чадаад байж. Өөр өөр угсаатнуудын уулзсан тэр “халуун цэг дээр” иргэний соёл ингэншил гэв гэнэт ойлон цойлон хөгждөг шигээ материал баялагт шунан тачъяадах үзэл газар авдаг нь зүй тогтол бололтой. Үүнээс мөрдөн “нөгөө уулзсан угсаатан нь тэр өвөг Монголчуудад чинь байшин бариад өгч л дээ” гэж болохгүй. Үүний нотолгоо нь Байгал далайн эргээр аж төрж асан Дравид (Герегүүдийн нэрлэснээр гипербореи) –ууд өөрсдөө олигтойхон амбаар ч барьдаггүй мөртөө өрнө тийш нүүдэллэсэн Герегүүдэд гар урлал, соёл, сүм дуган хэрхэн барих мэтийг зааж сургасан тухай эх сурвалжийн мэдээ байдгаас аванхайлж “ер нь Дравидууд юм юмыг мэддэг мөртөө хэрэгцээнээс илүү юм овоолохыг цээрлэдэг хүмүүс байжээ” хэмээсэн дүгнэлт хийж болно. Даанч улирах цагийн уртад Сүмбэр уул (Шамбал) –ын Сахигч тэнгэр (Шакъяа) нараас угшилтай юм юмыг мэддэг байсан тэр эрхэм увидаст чанар “эдгэрсэн” нь харамсалтай. Энэ бүхнийг нуршаад байгаагийн гол шалтгаан: “Дэлхийн түүх Шүмэрээс эхтэй” гэсэн хэлц үг байдгийн учрыг тайлах гэж оролдож буй хэрэг. Түүхийн хичээл заалгасан хэнбугайд ч “Шүмэр гэж онцгой угсаатан хаанаас ч юм гэв гэнэт гарч ирээд дэлхий дахинд соёл иргэншлийн хичээл заасан” гэмээр сэтгэгдэл төрдөг боловч цаад учрыг ойлгохгүй өнгөрдөг. Тэгвэл ганц Шүмэр ч биш нийт Дравидууд тийм онцгой хүмүүс байсан нь гарцаагүй мэт. Мөхөс би нэг угсаатныг нөгөөгийн дээр гарган тавьж “Европ юмуу Африк төрхтнөөс Монголчууд илүү” гэсэн санаагаар “үндсэрхэх” гээд байгаа юм огт биш. Ер нь үүслийнхээ шатанд яваа хүн оюун санааны гайхамшигт чадвартай байснаа, материал баялаг эзэмшихийн хирээр бууран доройтдог нь олон зүйлээр батлагддаг. Өнө эртний “Сүмбэр уулын номлол” ч юмуу амаас ам дамжиж ирсэн гайхалтай мэдээллийг бид “домог” хэмээн улайм цайм гүтгэдэг. Мөн нарийн ертөнц, бодит ертөнц хоёрын хооронд болоод өнгөрсөн харилцааг “дурсан хүндэтгэх тогтсон зан үйл” яваандаа “шашин” болсон гэдгийг ухаардаггүй. “Хувьсгалын жилүүдэд чөтгөрийн тоо эрс цөөрөв” гэх гээд байгаа ч юм биш. Ер нь бид чинь олон мянган жилийн өмнөхийг заавал “өдгөөчлөх” гээд байдаг өвчин тусчихаж. Олон сая жилийн өмнөх ч бүр дүүрч, Замбуутивийн хүн үүсэж байх үеийн байгал, цаг уур, ургамал, амьтан, нарийн ертөнцийн ухаалаг хүчин бүгд, заавал өнөөгийнх мэт байсан, тиймгүй байсан ч “байлгах” гээд байгаа нь яршигтай. Бид “агуу их Будда бурхан” хэмээн таавраар хоолойгоо сөөтөл хашхирах дуртай, харин “ертөнцийн хамгийн нарийн нандин нууц дэлхийн астрал бүрхэвчид байдаг, тэр нууцад дияаны бясалгалын хүчээр нэвтэрдэг, бясалгалын цаана гарч гэмээнэ гэгээрдэг, өнө эртний сударт энэ тухай олонтаа дурдсан... ” гээтэхвэл нөгөө Буддист чинь “худлаа, энэ чинь домог” хэмээн баахан нэмж хоолойгоо “сөөлгөх” жишээтэй. Ийм эгэл жишээнээс өнөөгийн хүний оюун санаа хэрхэн бууран доройтсоныг харж болох юм. Зэрлэг сармагчин “нэг өдөр” аз тохиож хүн болоод, хүй нэгдэл, энэ тэр нийгмийг дамжсаар өнөөгийн байдлыг олсон гэх үзэл, төөрөгдлийн гол шалтгаан болсон ч байж болох... Замбуутивийн хүн дөрвөн түмэн жилийн өмнө оюуны лут их чадалтай байснаа, улмаар буурсан. Гэвч доройтлоо доройтлоо гэхэд Дравидууд 4 –6 мянган жилийн өмнө өнөөг бодохноо басчиг ланжгар чадалтай байжухуй. Цагаан арьстнууд, нигер болон австрал төрхтнүүд, тухайн үедээ бас л ийм үе шатыг дамжиж ирсэн нь сэжиггүй. “Оюун санаа бууран доройтох үйл явц хэт удаан үргэлжлэхээр ямаршуухан болдгийг харуулах амьд жишээ бол өнөөгийн Австрал төрхтнүүд” хэмээн бодогдох үе бий. Тэгэхлээр мунхрах болоогүй “шинээрээ” байгаа угсаатан, бууран доройтож байгаа угсаатан, үндэстнийг араасаа дагуулан хөгжүүлдэг гэсэн шүү “онол” гаргадаг юмаа гэхэд нэг их буруутаж хэрэг төвөгт орохгүй байхаа. Замбуутивийн хүний үүсэлтэй чацуу, дэлхий дахинд тун олон газар шинэ угсаатнууд үүссэн мэт боловч ганцхан Тэнгэр гаралтай өвөг Монголчуудын аж төрөх арга нь бусдаас өөр, нүүдлийн мал аж ахуй зонхилж байснаас өргөн уудам нутагт тархах шаардлага урган, хар аяндаа дэлхийн соёл иргэншилд “нөлөөлөх” аян шалтаг болжухуй. Харин суурин иргэншилтэй бусад угсаатнуудад тийм завшаан олдоогүй юм.
Европ дахиныг мэдлэгт сургаж, соёлжуулж, иргэншүүлсэн нь зөвхөн Шүмэрүүд бишээ. Шүмэр ч тэр, Элам ч тэр, умар зүгийн Гипербореи ч тэр, Еврей нар ч тэр, өөр өөр нэр хаяг зүүсэн болохоос биш цөмөөрөө Дравидууд мөн. Европын соёл иргэншилд Шүмэрүүд шууд нөлөөлсөн бол Гипербореи нар дам нөлөөлсөн ба тэдний ач холбогдлыг “Шүмэрээс дутуу” гэж хэлэх аргагүй. Эрт цагт Пиренейн хойг орчмоор аж төрж асан “Мадлен” –чууд том ан (арслан заан гм) –тай хөөцөлдөж явсаар 2 түм гаран жилийн өмнө Байгал нуурын баруун эрэг хавьд суурьшицгаажээ. Тэр үед Замбуутивийн орноос умрыг зорин нүүдэллэсэн Дравидууд бас тэр нутагт очиж, өрнөөс “нүүж” ирсэн Мадленчууд лугаа учралдан нөхөрлөж дотно андууд болцгоосон байна. Дравидууд, Мадленуудыг “Эллин” хэмээн нэрийдэж байсан мэт боловч одоогоос түм орчим жилийн өмнө Эллинүүд өрнө тийш нүүдэллэж Европод сууршихдаа “Герег” нэрээр алдаршжухуй. Герегүүд Байгал далай орчмын Дравид нарыг “Гипербореи” хэмээн нэрийдэж, тэдний гайхалтай мэдлэг, эрх тэгш нийгэм, аз жаргалант амьдралыг гайхан магтаж байснаас домог болон үлдэж, ертөнцийн бас нэгэн учир битүүлэг зүйл болон мөнхөрчээ. Үнэндээ ч Дравидууд “Тэнгэр” –ийг аргадан захирч чаддаг байсан гэх сэжим бий. Ямартаа олон зуун жилийн турш “Задын газар” хэмээсэн нэр амь бөхтэй яваад байхав. Тиймд нь ч Герегүүд “Бореи”, буюу “Умрын салхины тэнгэр” хэмээн нэрийджээ. Харин “Гриф” (бас л бүргэд) гэсэн үгийн утгыг сайн ухаараагүй ч юмуу, яльгүй авиа сэлгэн “Гипер” гэсэн нь хожмоо “хэтийдсэн” гэх утга аваад явчихаж. Ийнхүү үйл явдал, утгын хэлхээ яв цав тохирч байгаа юм даа. Гипербореи нар Герегүүдэд эгэл жирийн аж төрөх аргаас авахуулаад сүм дуган босгохыг хүртэл бүхнийг зааж өгсөн тухай, агуу их түүхч Геродотын үгүүлэл дээр байдаг бол, Герегийн “Апполлоны шүтлэг” Гипербореи нараас шууд угшилтай аж. Өвөг Монголчууд, эртний Герег хоёрын зан заншил, шүтлэг сэлт нь яав гэмээр адилхан байдаг нь ийм учиртай ажгуу. Ийм болохоор нь Гипербореи нарын Европын соёл иргэншилд үзүүлсэн нөлөөг Шүмэрүүдээс дутуугүй гээд байгаа юм шүү дээ. Герегүүд Европоос гараад Байгал далай хүрч олон жилийн дараа буцаж ирсэн, өвөг Монголчууд умар зүг нүүж Байгал далайн баруун эрэг хүрч Герег лугаа нөхөрлөсөн гэх энэ хэлхээсүүд ямарч түүх бичлэгт байхгүй. Үүгээрээ мөхөс би дэлхийн ба Монголын “түүх судлал” –д жинтэй хувь нэмэр оруулсан гэдэгтээ эргэлздэггүй юм. Дашрамд дурдахад “Байгал” хэмээсэн нэр онц сонирхол татдаг. Ихэнх сонин хэвлэл дээр “байгаль” гэж “ь” –тэй бичдэгийн учрыг хэлээд өх хүн олдохгүй байна. Судлаачид “Бай күл” (Баян ус) гэх Түрэг нэр гэсэн нь бий. Гэтэл мөхөс би аль алинтай нь санал нийлдэггүй агаад, учир юу хэмээвээс: Эртний Хятадын сурвалж бичигт “Умарт Ди” гэсэн санааг Гал, Нохой гэх хоёр ханзаар төлөөлүүлэн бичдэг байсан нь, Гал (Монгол), Нохой (Түрэг) холилдон оршин суудгийг үүнээс товчоор яаж үгүүлэх билээ. Өвөг Монголчуудын хамгийн гол шүтлэг нь “Гал”, Монгол хэмээх үгний “гол” нь Гал”. Умар тийш нүүсэн эртний Дравидуудын аль шилмэл хүмүүс нь хуран чуулсан, нутгийн гол “нүд”нь (өнөөгийн ойлголтоор Нийслэл ч гэж болох) Байгал далай. Тэгвэл энэ хавийн газар нутаг Диваажин мэт аз жаргалант амьдралыг цогцлоосон угсаатны нэрээр нэрлэгдсэн болохоос биш, ус мусны нэр биш байхаа. Аз жаргалыг бий болгогч хүн, дутуу юмгүй нутаг ус хоёр нийлэхээрээ жинхэнэ Диваажин болдог байсан тэр “Алтан үеэ” дурсаж, Монголчууд өдгөө хүртэл хүрээлэн буй орчноо “Байгал” хэмээдэг болсон бизээ. Ийнхүү мөхөс би “Байгал” хэмээн “ь” –гүй бичээд байгаа нь тэр. Ингэж бичлээ гэхэд хэн нэгэн хохирохгүй нь магад аа.
Дравидуудын дундаас цойлдож, хэсэг бүлэгхэн хүмүүс хөгжлийн өндөрлөгт хүрсэн гэж бодохгүй байна. Эламуудын бүтээн байгуулалт, соёлын өндөр төвшинг түүхчид олонтаа тэмдэглэсэн. Бичиг үсэг болон ерөнхий соёлын төвшин Шүмэртэй нэн ойролцоо байсан гэмээр. Тиймдээ ч Европ, ойрхи дорнодыг хамарсан дайны гал дүрэлзэж, урваж хөрвөж байхад Эламууд улс орныхоо бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалан олон зуун жил оршин тогтнож чадаж байлаа. Герегүүдийг ид хүчирхэгжин мандаж байх цаг дор өрсөлдөн гарч ирсэн агуу их гүрэн бол Перс. Перс нь Барс (Азийн хэмжээнд өргөн тархсан “цагаан барс” буюу Ирвэс) хэмээх Монголоор тун ойлгомжтой нэр юм. Өвөг Монголд “Барс” –ын шүтлэг төдийлөн мэдэгдэхгүй байгаа нь ари төрхтнүүдийн шүтлэг байхаа. Харин өнө эртнээсээ тэр ари хүмүүс Монголчуудтай нягт нарийн холбогдож, холилдон сүлэлдэх тавилантай байсан мэт. Зөвхөн өрнөдөд тийм байгаад зогсохгүй дорно зүгт бас тийм байсан тухай хойно үгүүлнэ. Персийн хүчирхэг эзэнт гүрэнг дан ганц “ари” нар байгуулаагүй гэж баттай хэлж болно. Учир нь тэр үед дэлхий нийтийн хөгжил ч гэж ямар юм байлаа, алс холоос ирж, байран суурингаа олохгүй үсчиж байсан ари хүмүүсийн хэр чадал ч гэж ямар юм байлаа. Харин хөгжил дэвшлийн хувьд өндөр төвшнийх гэж болохоор Дравидууд Евразийн хэмжээнд тархан нүүдэллэж хаа сайгүй л байсан. Тэдний үндсэн шинж нь нөхөрлөх гэсэн хэнийг ч цааш гэдэггүй байсан шиг. Тиймээс Персүүд асар том эзэнт гүрэн байгуулахад, Дравидууд магадгүй шийдвэрлэх үүрэгтэй оролцсон шиг байгаа юм. Дэлхийн анхны морин өртөө байгуулж, “Дарик” хэмээх алтан зоос цутгуулсан 1 –р Дарий хаан (МЭӨ 522 -486 он) –ыг мөхөс би Дравид хүн байсан гэдэгт бат итгэдэг. Ер нь Персийн эзэнт гүрнийг байгуулахад Дравидууд анхнаасаа л голлох үүрэгтэй оролцсон байх. Европын соёл иргэншилд Персүүд “зөвхөн эзлэн түрэмгийлэх” маягаар нөлөөлсөн гэвэл өрөөсгөл дүгнэлт болно. Тэд бага боловч “сайн” талын нөлөө үзүүлсэн л байж таараа. Ер нь хүчирхэг гүрнүүд хоорондоо арсалдан тэмцэлдэнэ гэдэг маань харилцан биесээ хурцалж улам хүчирхэгждэг эгэл үнэнийг хэн ч үгүйсгэж чадахгүй. Тиймдээ ч Европоос Герег, Ром мэтийн хүчирхэг гүрнүүд шил шилээ даран гарч бүхнийг жанжлах үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дравидууд ийнхүү Европт соёл, ШУ, аж төрөх ёс, үйлдвэрлэл, бүтээн байгуулалт, дайн тулааныг хүртэл зааж сургасан байх юм. Үүнийг нотолчих хэн бүхний мэдэх эш баримт түүхэн дээр байдаг тул мөхөс би давтан нуршаад яах вэ. Өвөг Монголоос угшилтай Сахигч (Шакъяа) овгоос нэлээн хожим тасарсан Скиф, Сак, Согд, Сог, Согбу мөн Хорчуудаас тасарсан байх гэмээр Сармат аймгийнхан өрнө тийш хэсэг бусгаар тасран нүүдэллэсэн мэт боловч Европын соёлд жин дарахаар нөлөө үзүүлээгүй байхаа. Харин Согдыг өндөр соёлтой, хүчирхэг улс байсан гэх сэтгэгдэл төрдөг. Финикийн (ханхүү Кадма зохиосон гэх) авиан бичгээс санаа авч Аравууд хэвтээ маягийн, Согдууд босоо маягийн бичиг зохиосон нь дахин давтагдашгүй гайхамшигт соёл болон мөнхөрчээ. Босоо Монгол бичгийг бидний үр хүүхдүүдэд Уйгар бичиг бололтой юм ярьж тархийг нь угааж байна. Хэн ч бодвоос Кадма гэсэн нэр “худам” болчихсон яваа, Согдууд өөрсдөө “Монгол” учир Монгол туургатаны хэлэнд бичиг нь дэндүү сайн нийцдэгийн нууц оршиж байгаа юмаа. Монголчууд Монголоороо байя гэвэл хагацаж болшгүй цөөхөн юмны нэг нь “босоо Монгол бичиг” минь байсан юмсан даа. Даанч...
Аливаа хүнд хоол, цайнаас илүү, тэр байтугай амь наснаас илүү чухал юм бол шүтлэг буюу итгэл бишрэл. Шүтлэг бол танин мэдэхүйн дээд ухаарал байдаг бол, өөрөө танин мэдэж чадаагүй, чадах ч үгүй юмыг бусдын амаар сөгдөн мөргөж буйг “мухар сүсэг” хэмээмүй. Энэ хоёрын аль аль нь тухайн хүндээ (угсаатан, үндэстэнд) амь нас мэт үнэтэй болон төлөвшдөг. Ингэхлээр ямар нэгэн “чухал том” юманд итгэж бишрэхгүйгээр “хүн шиг” байж чаддаггүй бололтой. Энэ бол адгууснаас ялгагдах онцлог нь. Сэтгэлийн энэ орон зай хэрэв эзэнгүйдвэл өөр эсэн бусын юмаар дүүргэж болдоггүй шиг. Албадан дүүргэдэг байлаа ч итгэл бишрэл гэсэн нөгөө хэлбэрээс ер ангижирч чаддаггүй мэт. Ж –нь: Монголчууд “хүчээр” бурхангүй 70 жил аж төрж үзлээ. Гэтэл юу болсон гээ, ШУ хэмээх дуулдаагүй “бурхан” шүтэгчдийн цоо шинэ давхраа бий болж шилэн хоргоны загас мэт хүлээтэй тарчилж эхлэх нь тэр. Тэд ШУ –ны үзэл баримтлалаас гадуур ямарч юмыг хүлээн зөвшөөрөх “эрхээ” үүрд хасуулсныг харахад өрөвдмөөр хөөрхийлөлтэй. Тэр бурхан нь хаа ч байгаа юм, мухар сохроор шүтсэний хариуд ямар гээч ач тус хүргэх гээд байгаа юм, тун гайхмаар шүү. Гэтэл эгэл хүмүүс бүтээсэн, ШУ гээч “бурхан” –д нь түүчмээр “бөөс” өч төчнөөн байхаас гадна, ухаалаг жирийн хүмүүс хааш нь ч эргүүлж, урвуулан хөрвүүлж мэдэх тунчиг хэврэг зүйл шүү дээ. ШУ, гайхуулаад байдаг материалист –эмпирик аргаа дорнын “хосмол” ухаанаар солих юмбол ямар их гэрэлт ирээдүй байгааг харах чадваргүй, өө цойцонгий нь хэлээд сонсох дургүй байгаа нь нөгөө гайт “мухар сүсэг” –рүүгээ дөтлөөд байнуу ч гэлтэй... Итгэл бишрэлийг төрлөөр нь Буддизм, Христ, Лал, Бөө, “өнөөгийн ШУ –ны эрэмдэг мэдлэгтнүүд” гм –ээр ялгаж болох боловч нийтэд нь “шашин” гэмүй. Дравидууд Европын соёл иргэншилд олон талаар нөлөөлсөн нь сэжиггүй. Тэгвэл шашны талаар хэрхэн нөлөөлсөн бэ гэдэг сонирхолтой асуулт тавигдаж таарна. Монголын сор болсон ухаантны нэг, “Их гурвалжин” номоороо алдаршсан Ч.Эрдэнэ гуай Шүмэрчүүдийн талаар чимхлүүр судалгаа хийж, тэдний алдарт туульс Бельгамеш нь “Гельгамеш” болон шилжирч Ариун Библи судрын “Хуучин гэрээ” –ний эх болсныг бидэнд мэдүүлж өгсөн. Үүнийг мөхөс би гарцаагүй хэмээн итгэдэг. Аливаа хүн өмнөх судлаачдын хийсэн зүйлд итгэж ядан, ахин дахин “нухаад” байвал хүний нийгэм урагш хандана гэж ярилтгүй. Ийм учраас энэ “алтан” мэдээлэлд зүгээр л итгэсэн хэрэг. Бельгамеш тууль бол өрнө тийш тархсан өвөг Монголчууд буюу Дравидын оюуны үнэт өв болохоос гадна тэдний түүхэн эх сурвалж хэмээж болох юм. Дравидын өрнө зүг тархан суурьшсан хугацаа тодорхойгүйн улмаас бид Шүмэрчүүдийн “Хоёр мөрний сав газарт цогцлоосон Месопотамын соёл” –ын насаар баримжаалдаг. Гэтэл сайтар эргэцүүлэн бодвоос малчин Дравидууд Месопотамын соёлоос хамаагүй өмнө, тэр байтугай МЭӨ 9000 гаруй жилийн өмнө болсон дэлхий нийтийг хамарсан их үерээс ч өмнө Ойрхи дорнодын нутгаар хөндлөн гулд нүүдэллэн, зарим нь Кавказын уулс орчмоор аж төрж байжээ гэмээр. Магадгүй өдгөө хүртэл Арарат уулын (5165 м) оргилд байгаа хөлөг онгоцны сэг, домогт Ноа –гийнх ч юм билүү. Тийм гэмээж нь Ноа, Дравид хүн мөн гэдэгтэй адил тэдний нутаглаж асан газар орон Кавказ мөн. Библи дээр гарч буй хүмүүс “Тэнгэр” –тэй шууд харьцаад байгаа нь аргагүй л өвөг Монгол –Дравидаас өөр хэн ингэж чадахсан билээ дээ (“Тэнгэр” –ийн учир нийтлэлийг уншина уу). Энэ нөхөр эртний Еврейн шашны гарал үүслийг ярих нь байнш дээ хэмээн эрхэм уншигчдад эрхбиш ойлгогдож байгаа гэдэгт итгэнэм. Тиймээ, Дравидын шүтлэг, соёл, суртахуун, зан заншил нь “шашин” болон төлөвшиж өрнө дахины нийт шүтлэг, суртахууны эх сурвалж болсон хэмээн зоригтой хэлж болно. Ер нь Еврей үндэстэн ч гэсэн дээ, Афрази хэлтэн олон овог аймгуудтай сүлэлдэн нэгдэж онхи өөр мэт болсноос биш Дравид гаралтай гэдэг нь сэжиггүй. Ойрхи дорнодыг байтугай нийт Европыг гэгээрүүлсэн Шүмэрүүдийг тооцдоггүй юмаа гэхэд түүнтэй адилхан Дравид усаатан, Ариун Библийн “Хуучин гэрээ” –г бүтээгчид болох Еврей нарыг өвөг Монголын гарал үүсэлтэй харьцуулахад онц сонирхолтой дүгнэлт өөд хөтлөн хөтлөн аваачдаг. Еврей нар зүгээр нэг мал сүрэг адгуулдаг төдий байсангүй, овоо босгож байгал дэлхийгээ аргадаж байсан нь бидэнтэй юутай адилхан. Тэд өнө эртнээсээ гуяны шөрмөс (булчирхай) идэхийг эрс цээрлэж байсан нь бас л нэг үг. Хамгийн гол нь “Тэнгэр” –тэй шууд харьцаж байснаас үзвэл бидэнтэй гарал нэгтэй байхаас өөр замгүй. Яагаад гэвэл хамгийн сүүлд үүсэн бий болсон ухаант хүн (хомо сапиенс), тэр дундаа Шамбалын орны өлгийд бойжсон бидний өвөг дээдсээс өөр Тэнгэр гаралтай гэдгээ мэддэг, Тэнгэртэй яаж харьцахаа бас мэддэг угсаатан, үндэстэн өөр хаа ч үгүй гэдэгт итгэж болно. Еврей нар (Иудууд) –ын тэнгэр, бурхнаа тахиж тайж байгаа нь ч бидний өвөг дээдэстэй их төстэй. Байдлаас ажвал Еврей нарын “харсан тэнгэр” буюу Бурхан нь үнэрээр хооллогч, “Дүрстийн орон” –ы ямар нэгэн “Тэнгэр” хэмээн багцаалж болохоор байдаг... Буддын шашинтай орнуудад “Ум Мани Падме Хум” хэмээх шидэт маани хүн бүрийн амны уншлага болон хэрэглэгддэг. (Язгуурын энэ “маани” –ийн учир начрыг “Тэнгэрийн учир” нийтлэл дээр бичсэн болно.) Тэгвэл өрнийн аль ч шашныхан “Амен” хэмээх үгийг мөн л амны уншлага болгодог. “Дандар” –ын ёсны шидэт маанийн эхний хоёр үг “Ум Мани”, өрнө дахины “Амен” гэсэн үгтэй адилхан сонсогдож байгаа биз. Энэ хоёрын хооронд ямар нэгэн холбоо бий болов уу. Арай гарал нэгтэй юм биш байгаа. Ийм сэжиг таамагт хөтлөгдөн, саявтархан “Амен” гэсэн үгийн гарал үүслийг олох эрэлд мордовоо чиминь. Гэтэл яасан гээ, утга нь мэдэгдэхгүй байгаа ч Еврейн хэлнээс сацран тархснаар барахгүй, тэд анх шашны зан үйлд хэрэглэсэн гэх дүгнэлтэнд хүргэж байна. Тэгэхлээр Замбуутивд “Ум Мани Падме Хум” хэлбэртэй үүссэн маани (ерөөл) өрнө тийш холын аян, цаг хугацааг гэтлэхдээ “Амен” болтлоо ондоошчээ гэх үндэс байна. Ийм ийм адилтгал байгаад нь мөхөс би Еврей нарын дээд өвгийг “Дравид” гээд байгаа юм шүү дээ.
Дээр дурдсан бүхнийг юуны тулд үгүүлсэн бэ гэвэл Шамбалын орны хүүхдүүд (Дравид) гэж ямар агуу хүмүүс байсан, тэд бусдад хэрхэн нөлөөлж байсныг тоймлон харуулах гэсэн хэрэг. Товчхон давтаж хэлэхэд Шүмэрчүүд Европыг соёлжуулж иргэншүүлсэн гэдгийг бүх хүн мэднэ. Харин Герег түмэн умрын Дравид (гипербореи) –уудаар “хичээл” заалгасны үр дүнд хэсэгтээ л Европ дахиныг манлайлах болсон ба Герегийн соёлын нөлөө, ач холбогдол өнөө хүртэл гандан буураагүй л байна. Тэгвэл Дравидын нэгэн салаа болох Еврей нар өрнө дахиныг залах бурхан, залбирах сүм хийдтэй болгож өгсөн нь юутай гайхалтай. Ойрхи дорнодруу тархсан Дравидууд өөр угсаатнуудтай нэгдэж байсхийгээд дажин самуун дэгдээж байсныг магтаж болохгүй ч мартаж болшгүй юм. Учир нь тэд Европыг зохих хэмжээгээр хурцалсан л байж таараа. Өвөг Монголчууд буюу Дравидыг өөд нь өргөхийн тулд та хэт даваадуулж байна гэх уншигч байж болох. Гэтэл тийм биш, судалгааны хязгаарлагдмал байдлаас хамаарч харин ч дутуу тодорхойлсон гэж болно. Дравидын тэр агуу шинж нь 1. Тэд Тэнгэр гаралтай. 2. Сахигч Тэнгэрийн уламжлалт хүмүүжлийн үр нөлөө. 3. Аль ч үеийн ухаант хүн (хомо сапиенс) үүслийнхээ анхны үе шатанд оюун сэтгэлгээний гайхам чадвартай байснаа, материал баялаг эзэмшихийн хирээр аажмаар бууран доройтдог тухай мөхөс би олонтаа дурдсан.
Европ дахинд байдал ямар байсныг чадан ядан үгүүллээ. Хятад орныг үүсэн бий болоход, цаашдын соёл иргэншилд, ер нь дорно дахинд Монголчууд ямар мэт нөлөө үзүүлснийг тойм төдий үгүүлэхийг хичээе. Сахигч (Шакъяа) овгийнхон гол төлөв Минусиний хотгор (өнөөгийн Казакстаны умрын тал нутаг) –т боловсорч тэндээсээ “хоёрдогч” тархах нүүдлээ, үе үедээ хийж байсан юм шиг. Гурван түм орчим жилийн өмнө умрыг зорьсон Дравидууд эндээс нүүж Байгал далайн хавьд очсон. Замдаа зарим нь савирч хоцорсон ба тэд нар түүхэнд Аримаспууд, Аргиппейчүүд хэмээн тэмдэглэгдэн мөнхөрчээ. Эдний шинж байдал нь өвөг Монголчууд мөн гэдэг нь эрхбиш танигддаг. Тэгвэл сүүлийн түм шахуу жилийн өмнөөс Минусиний өвөрмөц соёл иргэншлийн давлагаан “савандаа багтахгүй” бялхаж тал бүр тийшээ сацран тархах болов. Энэ соёл иргэншлийн эздийг ерөнхийд нь “Сак” хэмээдэг бөгөөд бидний сайн мэдэх Сахигчид буюу Шакъяа овгоос гаралтангууд мөн. Минусин (Сак) –ий соёл бүрэлдэн бий болж байх үед Евразийг бүхэлд нь бүрхсэн Ари төрхтний их нүүдэл болсон нь эргэлтийн шинжтэй байлаа. Өвөг Монголчуудын нэг онцгой шинж нь “нөхөрлөх” гэсэн хэнбугайг ч цааш гэдэггүй байсан. Тиймдээ ч өрнө, дорно хаа ч явсан ари төрхтнүүдтэй нөхөрлөж, ядаж цөхөх юмгүй завсрын төрхтнүүд үүсэж, холимог соёл бий болжухуй. Гэхдээ л олон зуун, мянган жил өнгөрлөө ч “Монгол дэвсгэртэй” гэдэг нь танигдсаар байдаг нь нэн гайхалтай. Яагаад ч юм Монгол, Монголтойгоо таарч тохирдоггүй сонин тохиолдол “ганцхан” байсан юм. Өрнө талдаа Монгол –Иран, Монгол –Түрэг аймгуудын хооронд ийм эв түнжингүй байдал хурцаар илэрдэг бол дорно зүгт давтагдан үргэлжилсэн болохыг хойно үгүүлнэ. Яагаад ийнхүү эмээлийн хоёр бүүрэг шиг биесээ харж чаддаггүй байсийм болоо. Нарийн сайн мэдэхгүй, мэдэх аргагүй ч бараг үнэн болуу гэмээр таамаг бас байна. “Хүний үүсэл” номон дээр тодорхой дурдсан Асураас гаралтай “Охидын улс” Төвдийн умар талаар оршиж байсан. Тэндээс үүсэлтэй хүмүүс юм л бол хэрүүл тэмцэл, дайн тулааныг урьдал болгодог байсан ба “тэрсүүд” хэмээн алдаршсан, тэднээс Лалын шашны суртал угшилтай болох тухай түүх сударт тэмдэглэсэн нь бий. Сүмбэр уулын номлол дээр Асур (тэнгэр) –ууд, Сүмбэр уулын тэнгэр нартай эвлэж найрамдах нь бүү хэл үргэлж арсалдан тэмцэлдэж байсан. Тэгвэл бодит ертөнцөд “хүн” болсон үр сад нь хүртэл хоорондоо “үзэлцсээр” байгаа нь тохиолдлын юм биш. Байдлаас харах юм бол Минусиний Сакууд, гол төлөв Түрэг нартай нийлэн нэгдэж байсан бол, Асураас гаралтай хүмүүс өрнө тийшээ Иран, Аравруу илүү шингэсэн байх гэмээр санагддаг. Тэдний дайн тулаан,хэрүүл тэмцэл, шашин суртахууны түүхийг бодохлоор “нээрэн ч тийм байх шүү” гэмээр сэтгэгдэл уншигч танд төрж байгаа биз. Мөхөс миний ойлгож байгаагаар дорно зүгт тархсан Асурууд болбоос Тангууд, Хор Монголчууд мөн хэмээн санадаг. Хожмын үйл явдлаас харахад үнэндээ ч тийм байх. Тэс хоёр өөр гарлын, угтаа эвлэрэх үндэсгүй улсууд чинь дайтаж тулалдахаас ч яахав дээ. Өрнө дахинд үүний сонгодог жишээ нь Асура гарлын “Сармат” гэх Монгол –Иран аймгийн эсрэг, үе үеийн Сахигч буюу Сакуудын хийсэн шаргуу тэмцлээс харж болох юм...
МЭӨ гурван мянга (магадгүй түүнээс ч өмнө байж болно) орчим жилийн өмнө асар олон мал сүрэгтэй гол төлөв ари төрхтэй хүмүүс Шар мөрний хөндий уруудаж өнөөгийн Хятадын нутагруу орж ирсэн байх юм. Тэд бол, мөхөс миний ойлгож байгаагаар Монгол –Иран аймгийнхны түрэмгийлэл юм. Тэр аймгийн зонхилогч нар, яв явсаар Хятадын домгийн “Шар эзэн хаад (Хуанди)” нар болцгоосон мэт. Хуанди нарын гадаад тулах түших нөхөд нь мэдээж Тангууд, Хор Монголчууд байсан болов уу. Ийм байдал хожмын үйл явдал, эш баримтын сэжүүрээс харагддаг юм. Монгол –Иран аймгийнхны түрэмгийллээс өмнө Шар мөрөн, тэр хавийн үржил шимтэй газарт “Ся” хэмээх нэгэн улс мандан бадарч, гандан буурч байлаа. Хамгийн сонирхолтой нь тэр Ся улсыг Минусиний хотгорт, Сакын соёл иргэншилд боловсорсон Монгол –Түрэг аймгийнхан эрхшээж байв. Ийнхүү нэгэн цэг дээр заналт “дайснууд” нүүр тулан учрах нь тэр. Тэр удаа Монгол –Иран аймгийнхан ихэд ялан дийлж Ся нар (Монгол –Түрэг аймгийнхан) –ыг умар зүгрүү элдэн хөөжээ. Дүрвэсэн Сак буюу Монгол –Түрэг аймгийнхан өнөөгийн Монгол орон хавиар төвлөн нутаглаж, өөр бас бус овог аймгуудыг нэгтгэн Хүннү хэмээх томоохон гүрэн улс байгуулсныг бид мэднэ. Төв Азийн элгэн дээр өнө эртнээсээ хөндлөн гулд нүүдэллэн аж төрж асан Хянь –юнь, Хуньюй аймгийнхан бол:
1. Түрэг гарлын аймгууд мөн. Яагаад гэвэл Хятад сурвалжид эдгээр аймгийг “нохой” гэсэн ханз оруулан бичдэг асан. Түрэгийн удам нь “генетикийн гажиг гурвалжинд” орж чоно, нохойтой эвцэж чаддаг байсан тухай, Монголчууд өөрсдийгөө “бөрт чоноос үүссэн” гэдэг нь Түрэгийн “халдвар” болох тухай мөхөс би “Хүний үүсэл” номон дээрээ дэлгэрэнгүй бичсэн тул энэ удаа нурших нь илүүц.
2. Дээр дурдсан аймгууд нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлдэг байсныг бодоход Монгол соёл дээр дөрөөлсөн Түрэг аймгууд хэмээж яагаад болохгүй байхав. Тиймээс энэ аймгууд бас л Минусиний соёлд боловсорсон, их түүхч Сыма Цяний “түүх” бичиглэсэн үйл явдлаас хамаагүй өмнө “нүүгээд иржээ” хэмээж болох юм.
3. Дээр дурдсан аймгууд, эртний Ся улсын гол цөм болсон нь мэдээж. Энэ бүхнийг юуны тулд үгүүлсэн бэ гэвэл, агуу их Хүннү гүрэн бүрэлдэхэд дээрх аймгууд чухал үүрэгтэй оролцсон гэж хэлэх гэсэндээ тэр. Хүчирхэгжин мандсан Хүннү гүрний гол дайсан нь анхандаа “Шар эзэн хаад” –аар толгойлуулсан хүчирхэг Нанхиад гүрэн байсан нь мэдээж боловч яваандаа дорно зүг нүүж очсон Хор монголчууд болж хувирсан юм. Хорчууд хоног хоногоор зэвсгийн хувьд ч, байлдах арга мэхийн хувьд ч Нанхиад, Хүннү аль альныг нь дагуулахааргүй хүчирхэгжиж байлаа. Мөхөс миний бодоход агуу их Хүннү гүрнийг задлахад хамгийн гол хүч нь Нанхиад бус Дунху буюу Хор Монголчууд мөн. Дунху нар Нанхиадын Шар эзэн хаадтай их л “ходий” (гарал үүсэл нэгтэй учраас тэр байх) мэт байсан боловч яваандаа тэдэнтэй “эрх булаалдах” болсон ба зарим үед санасандаа хүрч байсныг Тоба Вей –гийн жишээнээс харж болох юм. Хүннү гүрнийг бутарч сарнихад өмнөд хэсэг нь Нанхиадад дагаар орсон гэдэг ба Хор Монголын гол хүч Тоба Вей, Нанхиадад уусан нэгдсэн нь Хятадын соёл иргэншлийн түүхэнд, тэдний цаашдын үйл амьдралд ямаршуухан нөлөө үзүүлснийг тааж цөхөх юм алга…
Бидний сая цухас үгүүлсэн Дунху хэмээх нь ямар учиртай угсаатан бэ хэмээвэл МЭӨ 7–р зууны үед (Бурхан багшийг гэгээрлийн хутгийг олж байх цагт), Энэтхэгийн оронд, эрдэм мэдлэг төгс Бөөгийн зургаан их багш гэж байжухуй. Тэд хүч чадал, эрдэм мэдлэгтээ эрдэн Бурхан багштай “ном хаялцсан” гэдэг юм. Мэдээж тэд агуу их гэгээрсэн жинхэнэ бурхны өмнө жижгэрч, ялагдсийм байх. Гэвч ялагдлаа шударгаар хүлээн зөвшөөрөхийн оронд өөрсөдөд нь харъалдаг овог аймгуудыг малтай хөрөнгөтэй нь, юутай хуутай нь хуу хаман нүүлгэж дорно зүгийг зорьжээ. Тэд нэвт шувт нүүдэллэсээр Хянганы нуруу давж Лядунгийн хойг хавиар нутаглах болсон байна. Удаж төдөлгүй Хор Монголчуудын нутаг Лядунгийн хойгоор тогтохгүй, Хянганы нуруунаас Байгал далай хүртэлх өргөн уудам нутгийг хамрах болжээ. Хор Монголын хүчирхэг байсны нууц, тэд “Композиц” зэвсэг хэрэглэж байсан тухай “Хүний үүсэл” номон дээр эш баримтаар үгүүлсэн тул давтан нуршсангүй. Харин Зөрчид, Манж, улмаар Солонгосчуудын үе үедээ хүчирхэг байсны нууц нь Хорчуудтай багагүй цус холилдоод авсан шигээ, гайхамшигт зэвсгийн нууцад нь чамгүй нэвтэрсэнтэй холбоотой. Иймээс Манж, Зөрчид нарыг цэвэр Хамнигаан үндэстэн гэхэд зовлонтой. 16 -17 –р зууны үед Манж нар нийт Монголыг гартаа атгахын тулд алсын хараатай бодлого явуулж, Монгол бичгийг төрийн болгох, төрийн их хатнаар Боржгон овгийн хүүхнийг залах, нэгдсэн Монгол улсыг байгуулна хэмээн нийтэд сүржин маягаар зарлах зэрэгт нь Монголчууд ихэд итгэл өгч байв. Энэ нь нэг талаас өндөр хэргэм зэрэг, шан харамжинд нь татагдсан гэж хэлж болох ч нөгөө талаас, “цусан төрлийн хэлхээгээ хүндэтгэх шаардлага байсан” хэмээж болох байх. Ямар ч байсан Солонгос (Солонгосын өвөг дээдсийг Жоу улсын үед дүрвэж очсон “Хятадууд” гэх юм билээ), Хамнигаан (Манж, Зөрчид, Эвенк, Орцоон, Түнгүүс, Саха, Эскимос гм) -чуудын соёл иргэншилд гүнзгий нөлөөлөөд зогсохгүй тэд нараар дамжин Японы соёл иргэншилд нөлөөлсөн бизээ. Харьцуулсан судалгаа хийгээгүй ч Япончууд Сумо бөхийнхөө цолыг дуудаадхаж байгаа нь, хөл л оролцсон болохоос бөхчүүдийнх нь дэвээтхэж байгаа нь Монголоо Монгол…
Эзэн Чингис хаан, түүний үр удмынхны байлдан дагуулалт, дэлхийг эзэлсэн хэмээн албан ёсоор зөвшөөрөгдсөн, томоохон цар хүрээтэй цорын ганц үйл явдал гэж болно. Чингис, түүний үр сад өөрийн мэдэлд орсон улс оронд “нүүдлийн” соёл иргэншлийн дэглэмийг хүчээр тулган хүлээлгэж байсан хэдий ч тэр орноос хэрэгтэй гэж үзсэнээ авч хэрэглэдэг байсныг бид түүхээс мэднэ. Бас дорнын соёлыг өрнөрүү, өрнийхийг дорноруу “зөөгч” –ийн үүрэг гүйцэтгэж байснаараа, өнөөгийн хэлээр “даяаршил” –ын суурийг тавьсан хэмээж болох юм. Тиймээ, энэ үеэс эхлэн дэлхий нийтийн “мэлмий нээгдэж”, хөгжлийн хурдац, чиг хандлагад эргэлтийн шинжтэй өөрчлөлт орсон юм.
Монголын нөлөө ингэсгээд дуусаж байгаа юм биш ээ. 13 –р зууны үед Хятадын нутагт Хубилай хааны байгуулсан их Юань гүрний нөлөөгөөр дорно дахин тэр чигтээ Монголоор амьсгалж, Монголоор иргэншиж, соёлжиж байлаа. Марко Пологийг тэмдэглэлээс харахад Хубилай өөрийгөө “дэлхийн эзэн хаан” л гэж ойлгож байсан, ард олон ч, ер нь хүний өөрийгүй тэгж итгэж байсан, нөхцөл байдал ч үнэндээ тийм л байсан. Гэвч цаг цагаараа байдаггүй ажээ. Хятадын олон сая хүн хэдий үед ч гэсэн ид шидийн гэмээр “уусгах” увидастай байсныг гайхмаар. 2ОО гаруй жилийн дараа Тогоонтөмөр хааныг хөөгдөж ирэх үед, нөгөө дэлхийд гайхуулсан арми ч хайчсийм, улс орон даяар тараан суулгасан төлөөний хүмүүс ч хайчсийм, харин ч болоос цөөн тооны ихэс дээдэс, хамгаалагч нартайгаа амь зулбаж ирсэн нь их юм гэмээр байдаг. Дараа нь Хятад орныг Манж нар хялбархаан жанжлаатахсан боловч мөн л 100 гаруй жилийн дараа ямар ч “Төмөр” –ийг хөөж гаргах шаардлагагүйгээр юу ч үгүй болтол нь уусгаж амжсан. Монгол, түүнтэй холбоотой угсаатан үндэстнүүд Хятад лугаа сэхээ сэтээ өгөлгүй дайтаж тулалдаж байснаараа лут хүчирхэг гүрэн болоход нөлөөлсөн. Бас тоймгүй олон цаг үед хэсэг бусгаар тасран, балан цулан дагаар орж, тэгснээ үртэсгүй болтлоо уусаж байсан болохоор, чухамдаа эсрэг талдаа оюун санаа, удам судрын хувьд байнгын “сэргээш” болж байсан нь баараггүй. Иймэрхүү байдал ганц Хятад биш, Орос ба Дундад дорнодын улс орнууд дээр ч бас давтагдаж байсныг дурдалтай. Үүгээр би “Монгол байгаагүй бол Хятад, ер нь ойр хавийн улс орон гэж ёстой хөгийн юм байх байлаа” гэх гэсэн юм бишээ. Хүчирхэг угсаатан үндэстний нөлөөгөөр өөр гүрэн улс хүчирхэгжсэн жишээг дурдсан төдий юм. Монголчууд дэлхий дахинд ийм гайхам нөлөө үзүүлж чадсан хирнээ “Гал голомт” –оо мартчихдаг. Хувь тавилаан гэж.
Өрнө ба дорно дахинд үе үеийн Монголчууд соёл иргэншлийн үрийг хэрхэн суулгасан, даяарших нөхцлийн эхлэлийг хэрхэн тавьсан тухай тойм төдий үгүүлэхэд иймэрхүү. Харин Монголчуудын ч гэх юмуу, тэднийг өсгөж өндийлгөсөн Сахигч тэнгэр нарын ч гэх юмуу дэлхий нийтийн эгэл борог амьдралд ч тэр, оюун санааны хүрээнд ч тэр, гайхамшигт эргэлт хийсэн гурван томоохон гавъяа бий хэмээн мөхөс би мунхагладаг юм. Юу хэмээвээс:
1. Шатар. Шатрын үүсэл нь, Монголоос гаралтай гэж хэлэхээр үл барам, Замбуутивийн хүний үүслийн үе шатанд Сахигч тэнгэр, хүмүүжигч “хүмүүн” хоёрын харьцаан дээр үндэслэгдсэн, хүмүүжлийн гойд ач холбогдолтой урлаг, спорт, ШУ, хүмүүжүүлэх аргыг зэрэг цогцлоосон гайхамшиг мөн. Хаа газар “Шаг” юмуу “Шах” хэмээсэн нэр томъёо яваад нөгөө Сахигч тэнгэрээ хэлээд “дурсаад” байгаа нь тэр. Шатрын шалаа нь “Сахъяа гуай, таныг зайлахгүй бол идэх нь байна шүү” гэсний дохио. Ираны ч юмуу, Аравын Шах гээд байдаг нь ч гэсэн өвөг Монголчуудын өрнөдөд аваачиж тараасан Сахигч тэнгэрийн нэр яваад байгаа нь тэр. Шатрын Бэрс бол хожим нь Персүүд (Барс, Фарз, Бэрс, Перс цөм ижил Цагаан барс буюу “ирвэс”) –эд найр тавьж тэдний нэрээр нэрлэсэн болохоос биш анхандаа Хүмүүжигч (хүн) байсан гэх ул мөр одоо ч байсаар. Мөртөө ч үгүй аж ахуйгаа цааш хөтлөн явуулах тавилантай, охидууд (Охидын улсын) байж тун магадгүй. Яагаад гэвэл мэр сэр газар оронд бэрсийг “хатан хүнээр” дүрсэлсэн байдгаа. Асар жижигхэн орон зайд ертөнцийн төгс төгөлдрийг багтаасан энэхүү гайхамшгийг Монголчууд “Манай юм, миний юм” гэх бүрэн эрхтэй юм шүү.
2. Уртын дуу. Энэ эгэлгүй гайхамшиг хаанаас эхтэй болох талаар тодорхой баримт олдоогүй ч, “Монголых” гэсэн утгаар нь мөн л Сахигч тэнгэрээс угшилтай хэмээн таамаглахад нэг их алдаа гарахгүй гэдэгт итгэнэ. Замбуутивийн сахигч тэнгэр нар “хүмүүжигч” нараа “арван хуруу тэгш хүн” болгох гэж мачийж байсан (“Хүний үүсэл” номноос харна уу) нь ноттой тул урлаг, тэр дундаа чөтгөр байлаа ч бурхан болгож чадах увидастай “Уртын дуу” хэмээх энэ гайхамшгийг орхино гэж юу байхав дээ. Тэгээд ч эгэл хүн Уртын дууны төгс төгөлдөр элементүүдийг цоо шинээр зохионо гэвэл хэр чадлаас нь дэндүү хэтийдэх нь мэдээж. Сахигч тэнгэр нараас үүдэлтэй хэмээгээд байгаагийн учир нь энэ. Өвөр Монголын зурагтаар нэг нөхөр “Уртын дуу нь Урьдын дуу гэсэн үг” гэхийг сонсоод нээрээ ч мөнх залуугаараа гялалзах энэ урлагийг Замбуутивийн хүнтэй хамт үүссэн гэх утгаар нь “Урьдын дуу” гэхэд буруутах юу байхав хэмээн бодож билээ. Монголчуудын унаган нутаг бол Замбуутив (Энэтхэг) гэдгийг нотлох наад захын жишээ бол өнөө хүртэл дуулагдсаар ирсэн гайхамшигт дуу “Уяхан Замбуутивийн нар” юмаа. Гэтэл хойч үеийнхэн маань “Замбуутив” гэж юуг хэлээд байгааг мэдэхгүй байгааг яалтай. Энэ дууг Монголчууд Энэтхэгт байхдаа зохиосон гэж хэлж болохоос гадна “тэр үеийн уртын дууны арга барил одоо хүртэл хэвээр” гэж хэлж болно. Ер нь зөвхөн Монголчуудад Уртын дууны бүх элементүүд сонгодог утгаараа өдий хүртэл өвлөгдөн үлдсэн бол, бидний унаган нутаг болох Замбуутивд, бас Монголчуудын гол тархац нутаг болох ойрхи дорнод, дундад Азийн орнуудад чамин гоё элементүүд нь хадгалагдсаар. Хятад, Солонгос, Япон мэтийн орнуудад байх урт дуу Монголын хаялга байхыг хэн байг гэхэв. Олон мянган жил урваж хөрвөж, дээр дороо орж байсан дэлхий ертөнц одоо л нэг тогтношиж Уртын дууг ойлгож эхлэх шив. Цаашаа үеийн үед дууны урлагийн манлайд байж, өнгө төрхийг нь тодорхойлж байна гэдэгт эргэлзэхийн хэрэггүй.
3. Нүүдлийн соёл иргэншил. Монголчуудаас нийт хүн төрөлтнийг “мөр бүтэн, гэдэс цатгалан” явахад оруулсан хамгийн жинтэй хувь нэмэр бол мал аж ахуй дээр суурилсан “Нүүдлийн соёл иргэншил” юмаа. “Замбуутивийн хүн” үүсэхээс өмнөхөн Евразийн хэмжээнд тун цөөхөн ухаант хүн (хомо сапиенс) аж төрж байлаа. Европын баруун эрэг хавиар, Пиренейн хойгоор дамжиж орж ирсэн Атлантида тивийн зуугуул оршин суугчид, тэднийг түүхэнд Мадленчууд гэх боловч заримдаа өөрсөдтэй нь холбогдох олдворын нэрээр Кро –Маньончууд гэх нь бий. Тэр хүмүүсийг өнөөгийн “роман” хэлтний бүлэгт хамаарах нийт хүмүүсийн өвөг дээдэс хэмээж болох байхаа. Ойрхи дорнод хавиар нутгийн унаган иргэд болох Африк төрхтнүүд аж төрж байсан, харин тэр үед өнөөгийн Афрази хэлтний өвөг дээдэс Атлантидаас Африкаар дамжин орж ирж “амжсан” эсэх нь бүрхэг. Замбуутивийн өмнөд хэсэг, зүүн өмнөд Азийн урд тал, ойр хавийн арлуудаар Африк төрхтнүүд аж төрж байсан нь сэжиггүй. Тэр үед Атлантын далай дунд “Атлантида” хэмээх тив амар амгалан, ажин түжин оршиж, хүн ам нь өсөж үржиж, хөгжиж цэцэглэж байсныг дурдалтай. Евразийн хэмжээнд байдал иймэрхүү байхад өнөөгийн Ази тив, бас бус нутагт орчин үеийн ухаант хүн (хомо сапиенс) –ий хамгийн сүүлчийн төлөөлөл болох Монгол төрхтнүүд үүсэн бий болох асар том давлагаан үүсжихүй. Хомо сапиенс үүссэн олон “цэг” байх мэт боловч энэ дундаас зөвхөн Замбуутивийн умар биед, “Шамбалын сав” нутагт “тэнгэр” –ийн ивээлээр бий болсон өвөг Монголчууд л бүргэдээр ан хийх, мал аж ахуй эрхлэн, нүүдэллэн аж төрөх ухааныг эзэмшсэн нь тун хачирхалтай. Магадгүй Сахигч тэнгэр нарын өвөрмөц “шийдэл” ч байж болох юм. Аж төрөх энэ гайхалтай арга ухааныг удалгүй бусад угсаатнууд суралцаж эхлэв. Европын баруун эргийн Мадленчууд үхэртэй ойр дотно харьцдаг байсан мэт боловч тэдний аж төрөх арга барил нь биднээс өөр. МЭӨ 20-30 мянган жилийн тэртээ өвөг Монголчууд болох Дравидууд асар хол зайд сацран тархсан нь малын л буян, хавьтсан ойртсон болгондоо соёл иргэншлийн үрийг суулгаж байсан нь малын л буян. Хоёр түм гаруй жилийн тэртээ Сибирт аж төрж асан Герег (Мадлен) -үүдийг “малын дөртэй” болгоод буцаасан нь Европт нэг хэсэгтээ л их хэрэг болсон биз. Одоогоос түм гаруй жилийн өмнө Атлантида тив бүрмөсөн сүйрч өрнө талаар нь аж төрж асан зарим оршин суугчид амь гарч чадсан бололтой. Тэд хэсэг зуур Америкт толгой хоргодож байгаад Ази тиврүү “их нүүдэл” –ээр нөмрөх нь тэр. Азийн их нүүдлийн хамгийн умар талаар өнөөгийн Скандиновын орныхон, дунд биеэр Слаянчууд, бас бус жижиг угсаатнууд, хамгийн өмнөд биеэр өнөөгийн Түрэг, Ираны дээд өвөг ирсэн мэт. Байгал цаг уурын нөхцлөөс шалтгаалж өөр өөр галбиртай хэрэгжүүлсэн л болохоос Монголын мал аж ахуй, нүүдлийн соёлоос суралцаагүй хэн байх билээ. Харин угсаатан үндэстний хольцолдооноос хамаарч мал аж ахуйтай хутгалдаад унасан болохоос биш анхнаасаа иймэрхүү аж төрөх хэвшилд маш дургүй хүмүүс бол зөвхөн Хятадууд байсан шиг. Суурин соёл иргэншлээс “нүүдэлчид” –ийн давуу тал нь цэвэр ариун ёс суртахуунтай, үнэнч шударгыг эрхэмлэн дээдэлдэг, “тэнгэрээс гаралтай” тул “эцэг” –тэйгээ яаж харьцахаа мэддэг, шүтлэг нь хүртэл “тэнгэр” учраас бусад угсаатнууд ямар шүтлэгтэй байхыг эс тоодог тийм л хүмүүс юм. Монголчууд үндсэн шинж чанараасаа гажсан нэгэндээ их муу үг хэлэхээр бол “Монголоо алдсан” хэмээдэг. Тиймээ, өнөөдөр “Монголоо алдсан” хүмүүсийн тоо тун олон болж байгаад сэтгэл чилэхгүй байхын арга алга. Тэнгэр гаралтай хүмүүсийн аж төрөх хэв маяг нь “Нүүдлийн соёл иргэншил” юм чинь, суурин амьдралруу ороод ирэхээр ийнхүү доройтдог юм байлгүй дээ. Гэвч Монгол, Монголоороо байх цоо шинэ арга замыг “Тэнгэр” гаралтай бид, хэн нэгэн гадны “ах” –аас асуулгүй өөрсдөө бодож олвол зүгээрсэн. 13-19 зууны үеийн улс төрийн нөхцөл байдлаас өнөөгийн Монгол орон бүх талаар “шалдарч” хоцрох хувь тавилан ноогдсон юм. Дэлхийн олон нийт биднийг хамгийн хоцрогдсон орны нэг хэмээдэг. Материал баялгаар бүхнийг хэмждэг хүний нүдээр бол үнэндээ тийм. Гэтэл хамгийн гол “баялаг” болох хүн, “тэнгэр” –ийн үр сад нар “ус тасраагүй” цагт бид тун удахгүй сэргэн мандаж, дэлхий дахиныг зэвсгээр биш, оюун ухаанаар байлдан дагуулна. Тэр цагт Монголчууд шинэ соёл иргэншил өөд дэлхий нийтийг хөтлөх болно.

Г.Армаа Монгол, Энэтхэг шүтлэг

2009-01-31T03:27:00.000-08:00

Судлаачид, эрдэмтэн мэргэд, ер нь хэн хүнгүй санаж байгууштай юм гэвэл хүн үүсэж байх үеийн түүхийн буурал цаг дор хүн ч тэр, ургамал, амьтан ч тэр, нарийн ертөнцийн ухаалаг хүчин ч тэр өнөөгийнхөөс тэс өөр байсан гэх үндэстэй. Тийм ч учраас эртний судар номын “алтан” хуудсыг ч юмуу, амаас ам дамжиж ирсэн үнэт мэдээллийг “домог” хэмээн нэрийдэж, ор байхгүй (байгаагүй) мэт болгож замхруулж дөнгөдөг бололтой. Түүхийн аливаа асуудалд “өдгөөчилж” ханддаг архаг хуучтай хүмүүсийн харгайгаар ШУ –ны түүх, тэр дундаа “Хүний үүсэл” –ийн үзэл баримтлалд ноцтой төөрөгдөл бий болжээ. Хүн анхандаа цаглашгүй ухаантай, гайхамшигт рид чадалтай (зөвхөн өнөөгийн хүнд л тэгж санагдана) байсан боловч материал баялаг эзэмшихийн хирээр оюун санаа нь бууран доройтдог бөгөөд энэ үйл явц одоо ч үргэлжилсээр. Байдлыг ажваас тэр гайхамшигтай, ухаалаг хүмүүс анхандаа өөрсдийн “өвөг дээдэс” болох “Тэнгэр” нүгүүдийг нэг их шүтээд байдаггүй байсан ба харин ахуйтай холбоотой аар саархан зүйлийг шүтдэг байсан нь сонин. Олон мянган жил материаллаг ертөнцөд нухлуулсны дараа нөгөө “Тэнгэр” нүгүүдээ мартагнаж эхлэдэг аж. Ийм үед “Тэнгэр” –ийн тухай яриа хөөрөө гойд сонин байхаас гадна, итгэл бишрэлийг төрүүлэх нь зүй. Ийнхүү нарийн ертөнцийн “шүтлэг” бий болох жишээтэй...
Өвөг Монголчуудын хамгийн анхны шүтлэг бол тухайн үед ахуй амьдралд нь чамгүй тус болж байсан Бүргэд (Дравид) байсан бөгөөд ийм байдал дөрвөн түмэн жил амь бөхтэй оршсоор. Монгол хүүхнүүд Бүргэдээ 20 –р зууны дунд үе хүртэл үсээ цавуудан дэрийлгэж, эрчүүд нь бөх барилдахдаа элин халин дэвэх мэтээр одоо хүртэл санан дурссаар байна. Бүргэдийг заавал хүүхнүүд хар толгойдоо мөнхөлдгийн учир нь, энэ заншил “Охидын улс” -ын үеэс үүсэлтэйг харуулж байгаа юм. Бүргэд шүтлэгийн улбаа Энэтхэгт заавал байх ёстой бөгөөд харин ямар бурхан болон тахигдаж байгааг хэлэхэд бэрх. Бүргэдийн шүтлэг (үхэр, буга ч ялгаагүй) ахуйгаас үүдэлтэй мэт. Бүргэд, ахуйтай хэрхэн холбогдож байсан нь Түрэг нарт яг тэр хэвээрээ угшиж өнөөгийн хасагуудын “бүргэд” -ийн зан үйлээс харж болохоор байна... Бүүр Атлантида тивийн сөнөхтэй холбогдсон их үерийн үе буюу одоогоос түм гаруй жилийн өмнө байх гэмээр Ману бурхны домог (шүтлэг) –ийн улбаа монгол хэлэнд амь бөхтэй оршсоор өнөө хүртэл “мань, мануус” мэтээр ярьсаар байна. Үхэр, бугыг шүтэх болсон үеийг нарийн тоймлох аргагүй ч, ямар ч атугай эрчүүд олноороо бий болж өрх гэр үүссэн үед хэмээн таамаглаж болох юм. Учир нь Монгол эрчүүдийн хөхөл гэзэг сүлждэг байсан нь үхрийг бэлгэдсэн хэрэг бөгөөд онцгой гавъяа байгуулсан хүнд “эвэр зүүх” эрх олгож байсан нь үхрийг ихэд дээдэлж байсан хэрэг. Үхэрээ дээдэлсэн эрчүүд хүч тамирын “Бух ноололдоон” хэмээх наадгай бий болгожухуй. “Бух” гэдэг үг нь явсаар “Бөх” болон ондоошиж өнөөдөр “Бөхийн барилдаан” хэмээгдэх болжээ. Нүүдэлчдийн хувьд үхрээ дээдлэх эрхэм ёс нь бүүдийсээр сүүлдээ бүүр нөгөө шүтээнээ “жамирах” болсон бол Энэтхэгт байдал өөр. Тэд үхрийг бурхны амьтан хэмээн үзэж сүүнээс бусдыг ашигладаггүй аж. Буга шүтлэг ч гэсэн Энэтхэгт хүчтэй хэвээр. Мөхөс би Шива бурхан, Шива шашны ёс зэргийг бугаас угшилтай хэмээн үздэг. Нүүдэлчдийн хувьд буга шүтэх нь аажимдаа бүдгэрсэн бол Түрэг нар өрнө зүг тархсан Монголчуудаас энэ шүтлэгийг “өргөн” авч өөриймшүүлсэн нь эх сурвалжид бичигдэн үлджээ. Тиймдээ ч Евразийн хэмжээнд элбэг тааралдах “буган хөшөө” бол Монгол - Түрэг соёл мөн. Гадагш тархсаныг эс тооцвол өвөг Монголчууд Энэтхэг орондоо амар тайван аж төрж байх тэр нэгэн цагт буюу дөрвөн мянга шахам жилийн өмнө “ари” нарын нүүдлийн анхны их давлагаан нөмрөн орж иржээ. Тэр цагаас эхлэн ари хүмүүс өвөг Монголчуудын эгэл борог амьдралаас авахуулаад оюун сэтгэлгээний гайхамшигт ололтын гүнд хүртэл нэвчин шингэж, түүгээр үл барам удам судрын хувьд эрлийзжих үйл явц хурдтай явагдаж эхэлсэн байна. Агуу их бурхан хэмээгддэг Будда (Сиддхартха Гаутама) - ари хаан, Монгол хатан хоёрын дундаас гарсан нь үүний нэгэн жишээ. Энэтхэгийн өвөг Монголчууд ари төрхтнүүдтэй ч тэр, нутгийн унаган “хар”- уудтай ч тэр холилдсоор дөрвөн мянган жилийн дотор “Монгол” гэх ул мөр байхгүй мэт уусан замхарчээ. Холимог үндэстнээс бүтсэн ард түмний дунд Сүмбэр уул (Шамбал) –ын болон, Сахигч (Шакъяа) нараас угшилтай нарийн ертөнцийн гайхамшигт мэдлэг олон чиглэлээр салаалан төлөвшиж улмаар олон шашин үүсэх нөхцлийг бүрдүүлжэхүй. Энэтхэгийн зарим шашны ёс, зан үйл, уран зохиолын дээжис, үлгэр домог зэрэг миний л уншсан эх сурвалжуудад өвөг Монголчуудын сэтгэлгээний онцлог ажиглагддаг ба тийм байхаас ч аргагүй. Энэтхэгийн түүхийн зах сэжүүрээс шүүрджээ суухуй, өвөг Монголчууд “гал” –ыг эрхэмлэн шүтдэг байсан нь мэдэгддэг. Өнөөгийн Монголчуудын дунд ч “гал голомт” –оо эрхэмлэн шүтэх явдал хүчтэй хэвээр байсаар. Өвөг Монголчуудын гал шүтлэг явсаар, Энэтхэгийн нэгэн гайхамшиг болох “Агни Йога” –ийн сургаал болсон биз. Монголчууд Энэтхэгт байхдаа Тала нэрт модны үндсээр хооллодог байснаас Мод (иддэг), гал (шүтдэг) гэсэн санаагаар Маудгал, Маугал, Могол, Мугал мэтээр нэрлэгдэж байснаа яваандаа “Монгол” хэмээгдэх болжээ.